Indoneziyaning Moliyaviy xizmatlar bo’yicha Oliyariasi («OJK» – davlat nazorat tashkiloti) hisobotiga ko‘ra, mamlakatdagi litsenziyalangan kriptovalyuta birjalarining taxminan 72 foizi 2025 yil oxirida ham foyda ko‘ra olmagan. Bu vaqtda esa, kripto-foydalanuvchilar soni 20 milliondan oshgan.
Bu raqamlar tizimli muammoni ko‘rsatadi: foydalanuvchilar soni tez ortib boryapti, biroq ular tobora ko‘proq xorijdagi platformalarga o‘tmoqda. Natijada esa, mahalliy kriptobirjalar raqobatda qiynalib qolmoqda.
Indoneziyaning xarajat va likvidlikdagi tafovuti
Mahalliy matbuot keltirgan OJKning ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilda kriptovalyuta savdolari umumiy hajmi 482,23 trillion Indoneziya rupiyasiga (~30 milliard dollar) tushib ketgan. 2024 yilda bu ko‘rsatkich 650 trillion rupiyaga teng edi. OJK bu pasayishni shunday izohlagan: indoneziyalik sarmoyadorlar mahalliy birjalar o‘rniga xorijiy va mintaqaviy platformalarda savdo qilmoqda.
«Indodax» (kripto birja) bosh direktori Uilyam Sutanto bunga sabab savdogarlarning chet eldagi qulayroq sharoitlarni izlashini aytdi.
«Indoneziyada kripto-foydalanuvchilar soni allaqachon ko‘p, lekin mahalliy birjalardagi savdo hajmi yetarli emas. Chunki ko‘p savdo faoliyati global ekotizimga oqib o’tmoqda. Bozor esa doimo eng qulay va arzon joylarni izlaydi», — dedi Uilyam Sutanto.
Uilyam Sutanto teng raqobat yo‘qligini ham ta’kidladi: mahalliy birjalar soliqlar va huquqiy talablarni bajarsa, xorijiy platformalar mahalliy foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishda bundan xoli. Indoneziyalik sarmoyadorlar esa, hatto VPN orqali xorijdagi birjalarga bemalol kirishadi va mahalliy banklar orqali pul o‘tkazishadi.
«Xorijiy birjalar mahalliy kompaniyalar duch keladigan soliq va huquqiy talablarni bajarmaydi, lekin indoneziyalik investorlar ularni bemalol ishlata oladi», — deya ta’kidladi Uilyam Sutanto.
Indoneziyalik kripto-foydalanuvchilar «BeInCrypto» (kripto yangiliklar nashri) bilan suhbatda xorijiy platformalarni tanlashiga bir nechta sabablarni sanab o‘tishdi. Ular orasida: pastroq xarajat, tezkor pul yechish va «Indodax»da 2024 yilda bo‘lgan xakerlik hujumi sabab xavfsizlikka doir shubhalar borligi. Bir foydalanuvchi shunday dedi: «Mahalliy birjalarda 1 000 dollardan ortiq mablag‘ni yechib olish uchun juda ko‘p hujjat so‘rashadi. Xalqaro birjalardagi P2P yondashuvi bilan esa buni bir daqiqadan kam vaqtda qilish mumkin».
Tuzilmasoz bosimlar
Indoneziya kriptopazori uchun muhim o‘zgarish 2025 yil 10-yanvarda bo‘ldi. Chunki mamlakatda kriptovalyuta nazorati «Bappebti» (Tovar fyuchers savdosini tartibga solish agentligi — davlat agentligi)dan «OJK» (Moliyaviy xizmatlar bo’yicha Oliyariasi — nazorat organi)ga o‘tgan. Yangi tartibda, OJK kriptovalyuta bozorida faqat bitta birja emas, balki bir nechta yangi litsenziyalar berdi. Hozir esa, 29 ta ruxsatli birja faqat mahalliy bozorda bir-biriga qarshi raqobatlashayotgani sababli, foyda olish yana ham qiyinlashdi.
Yana bir bosim shundaki, global yirik kompaniyalar ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri bozorga kirmoqda. Masalan, «Robinhood» (Amerikalik moliyaviy texnologiyalar kompaniyasi) dekabr oyida Indoneziyaning «PT Buana Capital Sekuritas» (brokerlik kompaniyasi) va «PT Pedagang Aset Kripto» (kripto tovar savdo kompaniyasi)ni sotib olmoqchi ekani haqida e’lon qildi.
«Bybit» (xalqaro birja) ham mahalliy «NOBI» (kriptovalyuta platformasi) bilan hamkorlikni boshladi va «Bybit Indonesia»ni yo‘lga qo‘ydi. «Binance» (xalqaro kriptovalyuta birjasi) esa allaqachon Indoneziyada o‘zining «Tokocrypto» (kripto platformasi) sho‘ba kompaniyasi orqali faoliyat yuritmoqda. Kuchli va katta sarmoyali xalqaro raqobatchilarning kirib kelishi, moliyaviy imkoniyati oz bo‘lgan mahalliy birjalarga yanada bosim qilmoqda.
Bundan tashqari, ruxsatsiz ishlayotgan xorijiy platformalar ham bozorni kuchli siqib chiqarmoqda. Ularning chiqimlari har yili Indoneziyaga 70–110 million dollar miqdorida soliq yo‘qotishiga sabab bo‘lmoqda.
Indoneziya birjalariga ishonch bilan bog‘liq muammolar
Bu muammolar paytida, «Indodax»ning o‘zi ham tekshiruvga tortilmoqda. OJK hozirda 600 million rupiya atrofidagi mijozlarning mablag‘i yo‘qolgani bo‘yicha ish olib bormoqda. «Indodax» bu yo‘qotishlarni texnik muammolar emas, balki tashqi firibgarlik — phishing va ijtimoiy manipulyatsiya bilan izohlagan. Biroq bu holat mahalliy birjalarda ishonchni saqlab qolish uchun ko‘proq harakat qilish zarurligini ko’rsatadi.
Uilyam Sutanto noqonuniy xorijiy platformalarga qarshi qat’iy choralar ko‘rish va mahalliy ekotizimni sog‘lomlashtirish uchun regulator va soha vakillari birga harakat qilishi kerakligini ta’kidladi. Hamkorlik – bu barqaror kelajak uchun muhim vosita.
