AQSh Moliya vazirligi ilk bor, Angliyada ro‘yxatdan o‘tgan ikkita kriptovalyuta birjasini qora ro‘yxatga olib, ularni Eronning «Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi» (IRGC) harbiy tashkilotiga aloqador mablag‘larni o‘tkazishda ayblamoqda.
Bu holat, birinchi marta Eron bilan bog‘liq moliyaviy cheklovlar doirasida to‘liq raqamli aktiv platformalari sanksiyaga tortilishini anglatadi.
Tarixda birinchi bor: Eron Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi bilan aloqasi uchun to‘laligicha kriptovalyuta birjalari sanksiyalandi
2026-yilning 30-yanvar kuni AQSh Moliya vazirligining Tashqi aktivlarni nazorat qilish boshqarmasi (OFAC) «Zedcex Exchange Ltd.» birja va «Zedxion Exchange Ltd.» birja nomlarini ro‘yxatga oldi. Ular «Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi» uchun deyarli 1 milliard dollarlik operatsiyalarni amalga oshirgani aytilmoqda. Asosan bunday tranzaksiyalar soni Tether (USDT) kriptovalyutasi orqali «Tron» blokcheyn tarmog‘ida amalga oshirilgan.
«Zedcex» birja 2022-yilning avgustida ro‘yxatdan o‘tganidan buyon, o‘zida jami 94 milliard dollardan ortiq tranzaksiyalarni qayta ishlagan. Bu birja faoliyatining ko‘lamini ochiqroq ko‘rsatadi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu birjalar Eronlik tadbirkor Bobak Morteza Zanjani ismli shaxs bilan bog‘liq. U ilgari Eronning «Milliy neft kompaniyasi» davlat tashkilotidan milliardlab dollarlik mablag‘ni o‘zlashtirishda aybdor deb topilgan.
Moliya vazirligi vakillari, Zanjanining 2024-yilda uning o‘lim jazosi yengillashtirilgach, yana moliyaviy faoliyat boshlagani va Eron hukumatining mablag‘larini yuvish va «Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi»ga aloqador loyihalarni moliyalashga yordam bergani haqida ma’lumot bermoqda.
«Moliya vazirligi Eron tarmoqlari va o‘z boyligidan Eron aholisi hisobiga foyda ko‘radigan poraxo‘r elitalarni ta’qib qilishda davom etadi», — dedi AQSh Moliya vaziri Skott Bessent. «Bunga hukumatning sanksiyalardan qochib, raqamli aktivlardan foydalanishi va kiber jinoyatchilik faoliyatini moliyalash harakatlari ham kiradi.»
Bu sanksiyalar Eron rasmiysi va tarmoqlariga nisbatan kengroq kurash choralarining bir qismi hisoblanadi. Ular norozilik namoyishlarini zo‘ravonlik bilan bostirganlikda ayblanadi. Eng yuqori lavozimli shaxslar orasida Ichki ishlar vaziri Eskandar Momeni Kalagari va bir nechta «Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi» qo‘mondonlari ham bor.
Mustaqil baholashlarga ko‘ra, yaqinda bo‘lib o‘tgan bosimlar davomida 30 minggacha norozilar hayotdan ko‘z yumgan. Ma’murlar jasadlarni ommaviy dafn qilish va yashirin tibbiy tarmoqlardan foydalangan holda o‘limlarni yashirishga harakat qilayotgani aytilmoqda.
Sanksiyalardan chetlab o’tishda kriptovalyutadan foydalanish: AQSh butun birjalar va davlat tomonidan qo’llab-quvvatlanadigan tarmoqlarga qarshi choralar ko‘rmoqda
AQSh Moliya vazirligi ning ushbu harakati kriptovalyutalardan sanksiyalarni chetlab o‘tish va noqonuniy faoliyatlarni moliyalash vositasi sifatida tobora keng foydalanilayotganini ko‘rsatadi.
«Elliptic» blokcheyn tahlil kompaniyasi ma’lum qilishicha, Eronning «Markaziy banki» davlat tashkiloti 2025-yilda 507 million dollardan ortiq USDT barqaror kriptovalyutasini sotib olgan. Ular ushbu stabillar yordamida riyol kursini ushlab turish va xalqaro savdo operatsiyalarini davom ettirishga, an’anaviy bank sohasiga qo‘yilgan cheklovlarni chetlab o‘tishga erishgan.
«The Washington Post» gazetasining «TRM Labs» blokcheyn razvedka kompaniyasiga tayanib xabar berishicha, 2023-yilda birjada amalga oshirilgan tranzaksiyalarning yarmidan ko‘pi «Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi» bilan bog‘liq shaxslarga oid bo‘lgan. Bu holat davlat tomonidan homiylik qilinadigan tuzilmalar raqamli aktivlardan foydalanishni kuchaytirayotganini ko‘rsatadi.
Vazifasi sanksiyaga tushganlarning AQShdagi barcha aktivlari muzlatilgan. Shuningdek, amerikalik fuqarolar va kompaniyalarga «Zedcex» birja, «Zedxion» birja, Zanjani va boshqa nomlari ko‘rsatilgan jismoniy va yuridik shaxslar bilan har qanday ishbilarmonlik aloqalari taqiqlangan.
Bunday tartiblarni buzganlik uchun fuqaroviy va jinoiy jazolar og‘ir. Bu AQSh hukumatining raqamli aktivlar sohasidagi noqonuniy moliyaviy oqimlarga to‘siq qo‘yish borasidagi qat’iy pozitsiyasini ko‘rsatadi.
Yangi sanksiyalar tarixiy o‘zgarish bo‘lib, huquqni muhofaza qilish amaliyotida yangi bosqichni anglatadi. Endi, alohida token saqlovchi hamyonlar yoki tranzaksiyalar emas, balki butun birja platformalari nishonga olinmoqda. Bu, sanksiyadan qochish va terrorchilik faoliyatini moliyalashda foydalaniladigan moliyaviy tarmoqlarni izdan chiqarishga xizmat qiladi.
OFAC tomonidan 2025-yilda 875 dan ortiq eronlik shaxslar, kemalar va samolyotlarni sanksiyaga olish kansatsiyaviy faoliyatga doir. Bu esa, raqamli aktivlar bilan global xavfsizlik siyosati o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlik tobora kuchayib borayotganini bildiradi.
Kriptovalyutalar xalqaro moliya tizimiga tobora chuqur kirib borar ekan, davlat idoralari o‘z doirasini kengaytirmoqda. Endi, an’anaviy yurisdiksiya tashqarisida faoliyat yuritadigan birjalar ham, sanksiyaga tushgan davlatlar va shaxslar manfaatiga noqonuniy moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirganda, javobgarlikdan qutula olmaydi.
