Kvant hisoblash texnologiyasi hali ham «Bitkoin» va kriptovalyuta bozorlariga xavf tug‘dirar ekan, uning asosiy kriptografiyasiga tahdid soladi. Biroq, yangi xavf yuzaga chiqyapti: bahsli «Cat» (Mushuk) «Bitkoin»ni rivojlantirish taklifi millionlab bitiruv yozuvlariga tegishli natijalarni doimiy ishlatib bo‘lmaydigan deb belgilash masalasi atrofida ishlab chiquvchilar orasida qizg‘in munozaralarga sabab bo‘ldi.
Loyiha blokcheynning hajmini haddan tashqari ortishi muammosiga yechim topishni ko‘zlaydi. Bu esa mulk huquqlari va «Bitkoin»ning asosiy tamoyillari xususida muhim savollarni keltirib chiqaryapti. Hamjamiyat bunga nisbatan turlicha yondashmoqda: ba’zi odamlar kuchli qo‘llab-quvvatlasa, boshqalari xavfli yo‘l boshlab berilishidan ogohlantirmoqda.
Bitkoin ishlab chiquvchilari BIP “The Cat”ni muhokama qilmoqda: Ordinals va Stamps orqali yuzaga kelgan UTXO spamiga qarshi kurash taklifi
Har bir «Bitkoin» tranzaksiyasi oldingi operatsiyalardan kelgan tokenlarni ishlatadi. Tranzaksiya natijalari muayyan miqdordagi «Bitkoin»ni manzillarga biriktiradi. Agar natija hali ishlatilmagan bo‘lsa, u ishlatilmagan tranzaksiya natijasi (UTXO)ga aylanadi.
Asosan, UTXO — bu kelajakda ishlatishingiz mumkin bo‘lgan «Bitkoin» bo‘lagi.
Reja 2023-yilda «Bitkoin» UTXO sonining ikki baravar ortib, 160 milliondan oshishiga sabab bo‘lgan omillarga javob qaytarishni maqsad qilgan. Bunda ko‘p holatlar Ordinals va «Bitkoin» Stamps loyihalaridan kelib chiqqan.
So‘nggi yillarda «Bitkoin» ishlatilmagan tranzaksiya natijalari ancha oshib ketdi. Bu esa tugun (node) egalariga va maynerlarga muammolar keltirib chiqarmoqda. Loyihada muhokama qilinganidek, 2023-yilda UTXO soni 80–90 milliondan 160 milliondan oshiq miqdorga yetgan.
Hozirda, deyarli yarmida 1 000 dan kam satoshi mavjud, ularning ko‘pligi asosan saqlash uchun, to‘lov uchun emas, ishlatilmoqda.
Bu o‘sish asosan Ordinals yozuvlari tufayli. Ular Taproot guvoh dalalariga ma’lumot joylashtiradi. «Bitkoin» Stamps esa, soxta ochiq multisig manzillar orqali ishlatib bo‘lmaydigan natijalar (ya’ni, tokenlar) hosil qiladi.
Ushbu usullar dastlab blokcheynda ortiqcha ma’lumotni cheklashga qaratilgan OP_RETURN kabi qoidalardan chetlab o‘tilmoqda. OP_RETURN’ning 80-baytli yo‘riqnomasi blokcheyndagi ortiqcha yuklamani kamaytirgan, ammo yangi usullar har qanday ma’lumotni tranzaksiya orqali joylashtirish imkonini bermoqda.
Buning ta’siri sezilarli. Har bir tugun barcha UTXO’larni tekshirishi kerak, bu esa maynerlar va bir nechta tugun ishlatadiganlar uchun xarajatlarni ko‘paytiradi.
«Bitkoin» dasturchisi Mark Erhardt Stamps’larning UTXO to‘plamidan foydalanishini «Texnik nuqtai nazardan blokcheynning eng nojo‘ya foydalani lish usullaridan biri bo‘lishi mumkin», deb baholagan.
Tarixan «Bitkoin» asosiy e’tiborni moliyaviy tranzaksiyalarga va ma’lumotdan foydalanishni cheklashga bergan. «Bitkoin Core» dasturchisi Greg Maksvell OP_RETURN cheklovlari haqida shunday degan: «Bu yondashuvning bir qismi ehtiyojlarni ehtiyotkorlik bilan shakllantirishga qaratilgan».
Biroq, Ordinals va Stamps har ikkisi ham shu qoidalardan chetlab o‘tmoqda. Shu sababdan kuchliroq choralar, ya’ni «Cat» taklifi paydo bo‘lyapti.
“The Cat” BIP (Bitcoin takomillashtirish taklifi) taklifining ichki jihatlari
Taklif natijasida Notijorat UTXOlar (NMUlar) joriy etiladi. Bular ko‘rsatkichlar orqali NMU biti bilan belgilangan bo‘ladi. Shunday tarzda aniqlangan inskripitsiya natijalari ishlatilmaydigan bo‘lib qoladi, ya’ni ular xalqaro tranzaksiyalarda qatnashmaydi.
Tugunlar bunday natijalarni qisqartiradi, shunday qilib saqlash va xizmat ko‘rsatish xarajatlari kamayadi.
«Yangi BIP – “Cat” (Mushuk) taklifi Ordinals va Stamps yordamida kelayotgan spamni radikal tarzda cheklashni ko‘zlagan: satoshilarni konsensus yordamida muzlatib qo‘yish orqali. Maqsad — mililonlab kichik UTXOlar orqali saqlanayotgan satoshilarni doimiy ishlatilmaydigan qilib qo‘yish. Natijada, ulardan foydalanish imkoni yo‘qoladi va bu holat satoshilarni pul bo‘lishdan chiqarish bo‘yicha ilgari bo‘lmagan tarixiy chora bo‘lib qoladi», — deya yozadi «Livecoins» (ijtimoiy tarmog‘i «X»da mashhur akkaunt).
Bu tasniflash qiymat chegaralari bo‘yicha oshkor qilinadi, asosan 1 000 satoshidan kam bo‘lgan UTXOlar muayyan davrlar ichida nazorat qilinadi. Xususiyat yoqilganda, tugunlar bu NMUlarni tranzaksiya tekshiruvida hisobga olmaydi.
Yoq tiruvchilar moliyaviy jihatdan bu spamga barham beradi, deb ishonadi, chunki texnik filtratsiya zarurati bo‘lmaydi. «TwoLargePizzas» (kishining taxallusi)ga ko‘ra, afzalliklari bir martalik tozalashdan ham ancha ko‘proqdir.
«Bitkoin» tarmog‘ida ortiqcha ma’lumotlarga qarshi qat’iy pozitsiyani bildirgan holda, «Cat» kelajakdagi spamlarni ham tiyadi. «Nona YoBidnes» spam barcha UTXOlarning 30–50 foizini tashkil qilishini aytib, bu taklifni tarmoq uchun «kuchli anti-spam yo‘nalishi» deb ataydi.
BIP millionlab «chang» deb ataluvchi (juda kichik va ishlatilmaydigan) natijalarga qarshi yo‘naltirilgan. U har bir bag‘rikeng xizmat uchun haqiqiy infratuzilma xarajatlari va yangi tugun ishga tushiruvchilar uchun sekin sinxronlashga olib keladi.
Munozara: Mulk huquqlari va Bitkoinning asosiy qadriyatlari
Muxoliflar kuchli dalillar keltiradi. Ular bu taklifni «Bitkoin» asosiy xususiyatlariga kuchli o‘zgarish, deb hisoblaydi. Yetakchi dasturchi va maxfiylik targ‘ibotchisi Greg Maksvell unchalik katta bo‘lmagan saqlash tejamkorligi uchun «UTXOlarni bloklash»ni oqlab bo‘lmaydi, deb hisoblaydi va buni «aktivlarni tortib olish», ya’ni «Bitkoin» qadriyatlariga zarba, deb atadi.
Ataraxia 009 nomli dasturchi bu o‘zgarish «xavfli yo‘l boshlab berilishi» deb ogohlantiradi. Konsensus qatlamida ayrim UTXOlar muzlatilsa, kelajakda boshqa tokenlarni ham olib qo‘yish imkoniyati paydo bo‘lishi mumkin.
Bu muammo sanksiyaga va aktivlarni musodara qilishga qarshi hamjamiyat uchun juda muhim.
Munozara asosan «Bitkoin» protokolda turli tranzaksiya turlariga farq qo‘yishi kerakmi, yo‘qmi, degan savol atrofida bormoqda.
Qo‘llab-quvvatlovchilar inskripitsiya spamini «hujum» deb hisoblab, uni to‘xtatish kerak, deyishmoqda. Tanqidchilar esa, bu taklif har qanday tranzaksiyaning haqliligini tarmoq hukm qilishiga olib kelishi mumkin, deb ogohlantiradi.
Tarmoq satoshini qanday ishlatilishini inobatga olib olib tashlay olsagina, kengroq aralashuvlar kelib chiqishi ehtimoli bor, degan xavotirlar ham mavjud.
Bu bahsda «Bitkoin» mohiyati ham ko‘tarilmoqda. «Bitkoin» faqat to‘lov tizimimi, yoki uning senzura va musodara qarshiligi barcha haqiqiy tranzaksiyalarga tarqaladimi?
Qo‘llovchilar ma’lumot joylashni tarixan cheklab kelgan an’anani eslatadi. Muxoliflar esa, Ordinals va Stamps hozirgi qoidalarga binoan to‘g‘ri deb hisoblanadi, deydi.
Hozircha, loyiha muhokama bosqichida, munosabatlar qabul qilinmoqda. Rasmiy BIP taklifi kiritilishidan avval, yakuniy xulosa hamjamiyat fikri va texnik qarorlarga ta’sir qilishi aniq. Bu borada «Bitkoin» asosiy tamoyillari va operatsion ehtiyojlari muvozanati muhim bo‘ladi.
«Cat» natijasidan qat’i nazar, ushbu bahs «Bitkoin» miqyosda o‘sar ekan, samaradorlik va tamoyillarning qiyosiy tahdid sohalarini yoritib bormoqda. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi — aynan shu muhokamalar orqali vujudga keladi.
