Bitkoin bir muddatdan beri ham «buqa bozori» (ko‘tarilish ishtiyoqi bor bo‘lgan investorlar), ham «ayiq bozori» (pasayishni kutayotgan investorlar) uchun tushunarsiz holatda qolmoqda. Uning narxi $85 000 va $90 000 oralig‘ida harakatlanib, kuchli o‘sish va pasayishsiz biroz turg‘un holda turibdi. Bu vaziyatning asosiy sababi esa faqat sotib olishga qiziqishning yetishmasligi yoki dunyo miqyosidagi iqtisodiy muammolar emas, balki opsionlar bozori (birjalar orqali sotiladigan shartnomalar bozori) bilan bog‘liq.
Derivativlar (kelib chiqadigan bitimlar) bo‘yicha ma’lumotlarga ko‘ra, dilerlar gamma ekspozitsiyasi (aniq bir narxdagi o‘zgarishlarga sezuvchanlik) hozirda asosiy narxlardagi keskin o‘zgarishlarni yashirishga yordam bermoqda. Bu mexanik himoyalash harakati bois, Bitkoin tor oraliqda harakat qilmoqda. Ammo bu narxni bir joyda ushlab turgan kuchlar 26-dekabr kuni o‘z kuchini yo‘qotadi.
Gamma o‘zgarish darajasi
Bu jarayon markazida treyderlar «gamma burilish» deb ataladigan darajani kuzatishadi, u hozirda taxminan $88 000 atrofida joylashgan.
Agar narx shu darajadan yuqoriga chiqqan bo‘lsa, bozor ishtirokchilari qisqa gamma pozitsiyalarda turgani sababli narx ko‘tarilsa – sotadi, pasaysa – sotib oladi. Bu harakatlar narxdagi tebranishlarni kamaytiradi va narx yana oraliq markaziga qaytishiga sabab bo‘ladi.
Agar narx gamma darajasidan pastga tushsa, mexanizm teskari ishlaydi. Narx pasayishi va xavotirli savdolar tufayli sotuvi kuchayadi va natijada bozor tebranishi oshadi, tebranish, aksincha, susaymaydi.
$90 ming narxdagi sath uzluksiz rad etilmoqda, $85 ming esa barqaror saqlanmoqda
$90 000 darajasi bir necha bor yuqoridan to‘siq – ya’ni «shift» vazifasini bajarib keldi. Buning sababi, aynan shu narxda ko‘plab «coll opsionlar» (ma’lum narxda sotib olish huquqini beruvchi shartnomalar) jamlanganidir.
Dilerlar $90 000 darajasidagi call opsionlarni juda ko‘p miqdorda sotib bo‘lishgan, ya’ni ular bu narxda tavakkallik qilgan. Narx bu chegaraga yaqinlashgan sari xavfni kamaytirish uchun Bitkoin sotishga majbur. Bu sotuvi ko‘pligi tashqi tomondan oddiy sotuvi sifatida ko‘rinadi, lekin aslida bu – hosilaviy vositalar tufayli yuzaga kelgan majburiy sotuvi hisoblanadi.
Har safar narx $90 000 tomon harakat qilganda, ushbu himoya harakati ishga tushadi, shuning uchun tarixan narx bu chegarani ko‘p bora yorib o‘ta olmadi.
Narxning pasayishi holatida esa $85 000 mustahkam tayanch vazifasini bajardi, | bu holatda mexanizm teskari ishlaydi.
Bu narxda put opsionlar (ma’lum narxda sotish huquqi) ko‘pligi sababli, narx shu darajaga yaqinlashganda dilerlar Bitkoin sotib olishga majbur bo‘ladi. Bu majburiy talab sotuvi bosimini yutadi va narx uzoqqa tushib ketishidan saqlaydi.
Natijada, yuzaki qaraganda bozor barqaror tuyuladi, lekin aslida uni bir-biriga zid tuzilgan himoya harakatlari sun’iy muvozanatda ushlab turmoqda. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi – barchasini bu mexanizmlar ta’minlamoqda.
Fyuchers likvidatsiyalari narx oralig‘ini mustahkamladi
Opsionlarga bog‘liq tor oraliq yakka holda ishlamaydi. «Coinglass» nomli kompaniya (kripto ma’lumotlar xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot) tomonidan taqdim etilgan likvidatsiya xaritasi ham, kredit olish hisobiga ochilgan fyuchers (kelishuv bo‘yicha kelajakda narx bo‘yicha bitimlar) pozitsiyalari aynan shu narxlar atrofida to‘planganini ko‘rsatadi. Bu esa $85 ming – $90 ming oralig‘ida narxni mustahkam ushlab turadigan qo‘shimcha kuch hosil qiladi.
$90 000 dan yuqoriroqda, katta miqdorda qisqa pozitsiyalar likvidatsiyasi uchun to‘plangan arzonlashtirishlar mavjud. Agar narx shu to‘siqdan oshib o‘tsa, majburiy ravishda qisqa pozitsiyalar yopiladi va bu ko‘p miqdordagi xarid buyurtmalarini ishga tushiradi. Aksincha, uzoq pozitsiyalar uchun likvidatsiya darajasi $86 000 dan pastroq – ya’ni, narx pasaya boshlasa, kuchli stop-loss (yo‘qotishni cheklash orderlari) sababli savdo yanada tezlashishi mumkin. Natijada, dilerlar himoyasi va fyuchers likvidatsiyasi mexanizmlari bir yo’nalishda ishlayapti va bu holat Bitkoin narxini shu oraliqdan chiqara olmayapti. Bozor holatini ikki baravar kuchaytiradi – barqarorlikni sunʼiy saqlab turadi.
Opsionlar tuzog‘i oldinda kutmoqda
26-dekabr kungi opsionlar muddati tugashi Bitkoin tarixidagi eng yirik voqealardan biri bo‘ladi. Taxminan $23,8 milliardlik umumiy qiymatdagi bitimlar bu kunda yakunlanadi.
Taqqoslash uchun: 2021-yilda umumiy yillik muddati tugovchilar miqdori taxminan $6,1 milliard, 2023-yilda $11 milliard, 2024-yilda esa $19,8 milliardni tashkil qilgan. Bu tezkor o‘sish «Bitkoin» derivativlar bozorida yirik investitsion tashkilotlar ishtirokining ortayotganini ko‘rsatadi.
«NoLimitGains» nomli tahlilchi (tahlilchi shaxs) ma’lumotiga ko‘ra, hozirgi gamma tuzilmasining taxminan 75 foizi ushbu muddat tugagandan so‘ng yo‘qoladi. Shu bilan Bitkoin narxini $85 ming – $90 ming ichida ushlab turgan mexanik kuchlar ham deyarli so‘nadi.
Diler gamma ETF oqimlarida ustunlik qilmoqda
Hozirgi vaqtda dilerlar tomonidan amalga oshirilayotgan himoya harakatlarining masshtabi ancha katta bo’lib, asosiy bozor talabini bosib ketmoqda. Tahlilchilar bergan ma’lumotlarga ko‘ra, dilerlarning gamma ekspozitsiyasi taxminan $507 million, kundalik ETF (birjada sotiladigan fondlar) faoliyati esa bor-yo‘g‘i $38 million atrofida. Bu – qariyb 13:1 nisbatini tashkil qiladi.
Mana shu muvozanatsizlik tufayli Bitkoin mustahkam ko‘rinadigan yangiliklarga ham e’tibor bermayapti. Derivativ bitimlar ko‘lankasi yo‘qolmaguncha, dilerlarning matematik himoyasi real investitsiyaviy voqealikdan ustun turadi.
Keyin nima bo‘ladi
26-dekabr sanasidan keyin narxni to‘xtatuvchi mexanizm ishlamasligi mumkin. Bu esa biror-bir aniq yo‘nalishni kafolatlamaydi, faqat Bitkoin narxi erkin harakat qilishi mumkinligini anglatadi. Faoliyat nafaqat yangiliklar, balki mas’uliyat bilan belgilanadi.
Agar bozor ishtirokchilari $85 000 quvvat darajasini to‘g‘ri himoya qila olsalar, narxning $100 000 sari o‘sib ketishi muqarrarlikka aylanishi mumkin. Aks holda, gamma ta’siri past holatda $85 000 dan pasayish tezlashadi va narx undan ham pastga tushishi ehtimoli kuchayadi.
Treyderlar 2026-yil boshiga qadar tebranish darajasi oshishini kutishlari kerak. So‘nggi hafta davomida qayd etilgan bir joyda turib qolish – bu doimiy emas, yana derivativ mexanizmlar ta’sirida yuzaga kelgan vaqtincha holat. Kriptosohada vaqt – bu nafaqat pul, balki ishonch.
