«Cyber Capital» investitsiya kompaniyasi asoschisi va bosh investitsiya boshqarmasi rahbari Jastin Bons, Bitkoin (BTC) 7–11 yil ichida qulash ehtimoli borligini taxmin qildi.
U Bitkoin tarmog‘ining xavfsizlik uchun ajratilayotgan byudjeti kamayib borayotgani, 51% hujum xavfi kuchayayotgani va tarmoq duch keladigan “murakkab tanlovlar” haqida gapirdi. Jastin Bons ushbu asosiy zaifliklar ishonchni yo‘qotishga, hatto, tizimning ikkiga bo‘linishiga olib kelishi mumkinligidan ogohlantirmoqda.
Bitkoinning iqtisodiy xavfsizlik modeli diqqat markazida o‘rganilmoqda
Yillar davomida, mutaxassislar Bitkoin uchun turli xatarlarga e’tibor qaratib kelmoqda. Ulardan eng dolzarbi – kvant hisoblash texnologiyasi bo‘lib, hozirgi kriptografik standartlarni zaiflashtirishi mumkin.
Biroq, Jastin Bons batafsil maqolasida boshqa xavotir turiga e’tibor qaratgan. Unga ko‘ra, Bitkoinning uzoq muddatli tahdidi – bu uning iqtisodiy xavfsizlik modeli.
«Bitkoin 7–11 yil ichida qulaydi! Avvalo, mayning sanoati yiqiladi, chunki xavfsizlik byudjeti qisqaradi. Ana shunda hujumlar boshlanadi: senzura va ikki marta sarflashlar (double-spend),» – deb yozgan u.
Jastin Bonsning asosiy dalili – Bitkoin tarmog‘i uchun ajratiladigan xavfsizlik byudjeti tobora kamayib borayotgani. Har bir yarimlanishdan so‘ng, maynerlar mukofoti ikki barobar kamayadi va bu tarmoqni himoya qilishga qiziqishni pasaytiradi.
So‘nggi yarimlanish 2024-yil aprel oyida bo‘lib o‘tdi va ular har to‘rt yilda bir marta qaytariladi. Bonsning fikricha, xavfsizlikning hozirgi darajasini saqlash uchun Bitkoinda yoki narxning doimiy tez o‘sishi, yoki tranzaksiya to‘lovlari doim yuqori bo‘lishi lozim bo‘lardi. U esa bunday holatlarni haqiqatdan uzoq deb hisoblaydi.
Maynerlar daromadining kamayishi va hujum xavfining oshishi
Bonsning ta’kidlashicha, maynerlar daromadi tarmoq xavfsizligini o‘lchashda eng asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi. U asbob-uskunalar samaradorligi oshgani sari, Terahash (hisoblash quvvati) ortib borishi mumkinligini, biroq xona tashlash uchun xarajat kamayishini ta’kidlaydi. Shu bois, Terahash (hisoblash quvvati) — xujumlarga qarshilikni aniq ko‘rsata oladigan indikator emas.
Uning fikricha, maynerlar daromadining pasayishi tarmoqni hujum qilish narxini tez mazmunan kamaytiradi. Agar 51% hujumni amalga oshirish uchun sarflanadigan xarajat ikki marta sarflash yoki tarmoqda tartibsizlikdan olinadigan foydadan kam bo‘lsa, bunday hujumlarni iqtisodiy jihatdan ma’qul deb hisoblash mumkin bo‘ladi.
«Kriptoiqtisodiy o‘yinlar nazariyasida mukofot va jazoga tayaniladi. Aynan shu bois, maynerlar daromadi hujum narxini belgilaydi. Mukofot nuqtayi nazaridan: Birja va platformalarni nishonga olgan ikki marta sarflash (double-spend), 51% hujumlar uchun juda jozibali yo‘nalish, chunki mukofotlari juda katta», – deyiladi postda.
Hozirgi paytda tranzaksiya to‘lovlari maynerlar daromadining kichik qismini tashkil qilmoqda. Yaqin o‘n yilliklarda blok mukofoti nolga yaqinlashganida, Bitkoin tarmog‘i a’zo xavfsizligini asosan ushbu to‘lovlarga bog‘liq bo‘lishiga to‘g‘ri keladi. Biroq, Bitkoin blok hajmi cheklangani sababli, tranzaksiya o‘tkazish imkoniyati, va shunga mos ravishda umumiy to‘lov daromadi ham cheklangan.
Bonsning ta’kidlashicha, doimiy ravishda yuqori to‘lovlar yuzaga kelishi ehtimoli juda past, chunki foydalanuvchilar to‘lovlar ko‘tarilganda tarmoqdan chiqib ketishga harakat qilishadi. Natijada, uzoq muddatda to‘lovlar blok mukofotini butunlay to‘ldira olmaydi.
Tiqinlar, bankdan ommaviy pul yechib olish holatlari va ehtimoliy halokatli inqiroz
Xavfsizlik byudjeti xavotirlaridan tashqari, Bons «bank xuruji» holatlari yuzaga kelishidan ham ogohlantiradi. Uning izohlariga ko‘ra,
«Eng ehtiyotkor hisob-kitoblarga ko‘ra ham, hozirgi barcha Bitkoin foydalanuvchilari faqat bitta tranzaksiya qilsa, navbat 1,82 oy davom etadi!»
U tushuntirishicha, vahima paytida tarmoq pul yechib olishlarni tezda qayta ishlay olmaydi − tirbandlik va to‘lovlar o‘sishi tufayli foydalanuvchilar ilovada qamalib qolishadi. Bu holat «bank xuruji»ga o‘xshash ahvolni yuzaga keltiradi.
Bons, shuningdek, Bitkoinning ikki haftada bir bo‘ladigan murakkablikni moslashtirish mexanizmi ham xavfni kuchaytirishini aytadi. Narx birdaniga tushib ketsa, foyda ko‘rmayotgan maynerlar uskunalarini o‘chirishi mumkin. Natijada, keyingi moslashuvgacha bloklar hosil bo‘lishi sekinlashadi.
«Vahima natijasida narx pasayadi, natijada ko‘proq maynerlar tarmoqdan chiqadi, bu esa zanjir tezligini yanada sekinlashtiradi, yana vahima paydo bo‘ladi va narx yana tushadi, yana maynerlar to‘xtaydi va hokazo, va hokazo; abadiy… O‘yinlar nazariyasida bunga halokatli aylana, salbiy teskari aloqa yoki o‘lim spiral deb ataladi», – deydi u.
U yana qo‘shimcha qiladi: bunday tirbandlik xavfi, ayniqsa, keskin bosim paytlarida, omma uchun oʻz tokenlarini o‘zida saqlashni xavfli qiladi. Buning natijasida, talab oshganda, foydalanuvchilar tarmoqni zudlik bilan tark eta olmasligi mumkin.
Bitkoin uchun oldini olib bo‘lmaydigan muammo
Bons xulosa qiladi: Bitkoin asosiy muammoga duch kelgan. Birinchi yo‘l – jami tokenlar sonini 21 million chegarasidan oshirish va shu yo‘l bilan maynerlar manfaatlari va tarmoq xavfsizligini saqlash. Biroq, u ta’kidlaydiki, bu Bitkoinning o‘ziga xos tamal qiymatini buzadi va ehtimol, tizim ikki zanjirga ajraladi.
Ikkinchi yo‘l – xavfsizlik modeli asta-sekin zaiflashib borishiga ko‘nikish. Bu esa tarmoqni hujumlar va senzura xavfiga yanada ko‘proq ochiq qiladi.
«Eng ehtimoliy natija shu: 7–11 yil ichida men aytgan ikkala muammo va yana bir nechtasi bir vaqtda yuzaga chiqadi», – deb yozadi Bons.
U, shuningdek, masalani “blok hajmi urushlari” merosiga bog‘laydi. Jastin Bonsning fikricha, «Bitcoin Core» ochiq manbali dasturiy ta’minoti jamiyatidagi boshqaruv cheklovlari amaldagi protokolga sezilarli o‘zgartirish kiritish ehtimolini, siyosiy nuqtayi nazardan, deyarli imkon qoldirmaydi. Unga ko‘ra, faqat inqiroz yuzaga kelgandagina bunday o‘zgarish bo‘lishi mumkin, biroq o‘sha vaqtda allaqachon kech bo‘lishi ehtimoli katta.
