Xorijiy mamlakatlar AQSH davlat qarzlari bozoridan chekinmoqda. «Daniya» (mamlakat) AQSH davlat obligatsiyalarini saqlash hajmi tarixiy eng past darajaga tushib ketmoqda, shu bilan birga «Hindiston» (mamlakat) va «Xitoy» (mamlakat) ham AQSH hukumat qarzlariga bo‘lgan sarmoyalarini kamaytirmoqda.
Yirik xorijiy investorlarning uzoq davom etayotgan ushbu orqaga chekinishi AQSH moliyaviy mas’uliyatiga va uzoq muddatli qarz barqarorligiga ishonch yo‘qolib borayotganining keng ko‘lamli belgisi sanaladi. Mazkur tendentsiya jahon miqyosida kapital narxlari, pul aylanmasi va xavfli aktivlar bahosiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
AQSh qarziga xorijiy talab bo‘linmoqda: ayrimlar chiqib ketmoqda, boshqalar esa sarmoyasini oshirmoqda
«X» ijtimoiy tarmog‘i (ilgari Twitter deb atalgan)dagi so‘nggi postda «The Kobeissi Letter» (axborot byulleteni) ta’kidlaganidek, o‘tgan yil davomida «Daniya» AQSH obligatsiyalarini 4 milliard dollarga yoki 30 foizga kamaytirdi.
«Daniyaning AQSH obligatsiyalari rekord past ko‘rsatkichda: Daniya tomonidan saqlanayotgan AQSH obligatsiyalari qiymati taxminan 9 milliard dollargacha kamaydi, bu so‘nggi 14 yildagi eng past ko‘rsatkich… Daniya jimjitlikda AQSH qarz bozoridan chiqmoqda», — deyiladi postda.
2016-yilda eng yuqori cho‘qqiga yetganidan beri, Daniyaning sarmoyasi ikki martadan ortiq qisqardi. Endi mamlakat Yevropadagi AQSH davlat qimmatli qog‘ozlarining jami hajmining 1 foizidan kamrog‘ini tashkil etadi va bu qiymat 3,6 trillion dollarni tashkil qiladi.
Bundan tashqari, «AkademikerPension» (pension jamg‘armasi) Daniya pensiya jamg‘armasi ushbu oy oxiriga qadar 100 million dollarlik AQSH obligatsiyalarini to‘liq sotib yuborishini ma’lum qildi. Ushbu jamg‘armaning Investitsiyalar direktori, Anders Shelde ta’kidlashicha, «qaror asosida AQSH hukumatining moliyaviy ahvoli yomonlashgani» turibdi.
Shunga qaramay, Shveysariyaning Davos shahrida bo‘lib o‘tgan Jahon iqtisodiy forumida jurnalistlar bilan suhbatda «AQSH Moliya vaziri» Skott Bessent bu boradagi xavotirlarni rad etdi.
«Daniyaning AQSH obligatsiyalariga sarmoyasi ham, Daniyaning o‘zi singari, ahamiyatsizdir», — dedi u. «Bu 100 million dollardan ham kam. Ular yillar davomida ushbu obligatsiyalarni sotib kelayotgan edi, men bu haqda umuman tashvishda emasman».
Har qanchalik Bessent «Daniyaning» harakatini muammoli deb hisoblamasa ham, bu alohida holat emas. «AQSH Moliya vazirligi» ma’lumotlariga ko‘ra, «Xitoy»ning AQSH obligatsiyalarini saqlash hajmi so‘nggi 17 yil ichidagi eng past nuqtaga tushib ketdi.
Xitoyning qarzlari noyabr oyida 682,6 milliard dollargacha pasaydi, bu oktyabrda 688,7 milliard dollar edi va bu 2008-yildan beri eng past ko‘rsatkichdir.
«Agar ular shu tarzda davom etsa, tez orada 500 milliard dollardan pastga tushadi, Belgiyadan va Lyuksemburgdan ham kam bo‘lib qoladi, haha. Xitoy o‘zini G‘arbda kutilayotgan inqirozdan himoya qilmoqda», — deb yozdi bozor sharhlovchisi postida.
«Hindiston» ham shunga o‘xshash yo‘ldan ketib, AQSH obligatsiyalaridagi sarmoyasini 2025-yil oktyabr oxiriga kelib taxminan 190 milliard dollarga tushirdi. Barcha bu harakatlar yirik xorijiy investorlar orasida AQSHning kredit barqarorligiga asosiy qayta baho berilayotganini ko‘rsatadi.
Ushbu qisqartirishlar odatiy portfel muvozanatiga emas, balki AQSHning moliyaviy mustahkamligi va siyosiy risklar ta’siridan kredit sifati yomonlashishi haqidagi ortib borayotgan xavotirlarni namoyon qilmoqda. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi – bular bir-biriga ulangan muhim jihatlardir.
Lekin, bunga muqobil ta’sir ham bor: «Yaponiya» (mamlakat) va «Birlashgan Qirollik» (mamlakat) o‘z sarmoyalarini ko‘paytirdi. «Yaponiya»ning sarmoyasi 2,6 milliard dollarga oshib, 1,2 trillion dollarga yetdi. Shuningdek, «Birlashgan Qirollik» ham o‘z obligatsiyalari hajmini 10,6 milliard dollarga oshirib, umumiy 888,5 milliard dollarga yetkazdi.
Likvidlik kaskadi va kriptovalyuta uchun oqibatlari
Shunday bo‘lsa-da, bir tahlilchi dunyo davlatlari AQSH obligatsiyalarini jadallik bilan sotayotgan bir paytda, «katta dovul» yaqinlashayotganidan ogohlantirdi. Postda tushuntirilishicha, obligatsiyalarni ommaviy sotish jahon bozorlarida likvidlikni, ya’ni pul aylanmasini qisqarishiga olib keladi.
AQSH obligatsiyalari xalqaro moliya tizimida asosiy rol o‘ynaydi. Agar katta miqdorda obligatsiyalar sotilsa, ularga bo‘lgan talab kamayadi, natijada ularning narxi tushadi va daromadliligi oshadi. Bu esa iqtisodiyotda qarz olish narxini ko‘taradi.
Daromadlilik oshgan sari, moliyaviy sharoitlar ham qattiqlashadi: ya’ni, kredit olish qimmatlashadi, investorlar esa yuqori xavfga borishni haddan tashqari xavfli deb hisoblab, ko‘proq ehtiyotkor bo‘ladilar. Tahlilchilarga ko‘ra, bunday sharoitda oson va arzon pul oqimiga qattiq bog‘liq bo‘lgan aksiyalar va kriptovalyutalar, jumladan «Bitkoin», bosim ostida qolishi mumkin.
Bundan tashqari, AQSH obligatsiyalari banklar, sarmoya fondlari va bozor ishtirokchilari uchun asosiy garov bo‘lib xizmat qiladi. Obligatsiyalar qiymatining tushishi garov qiymatini ham pasaytiradi va natijada moliya tashkilotlari xavf omilini kamaytirishga majbur bo‘ladi. Bu esa aksariyat aktiv sinflari bo‘yicha sotuv bosimini keltirib chiqaradi.
«Aksiyalar va kriptovalyutalar yopiq muhitda yashamaydi. Ular arzon mablag‘ va oson pul oqimiga suyanadi. Shuning uchun, obligatsiyalar ko‘p zarar ko‘rsa, bu ‘zerikarli obligatsiyalar masalasi’ emas. Bu —garovlar ham zaiflashmoqda deganidir», — dedi Vimar o‘z postida.
Tahlilchi bozorlarning qanday javob bera olishini ketma-ketlikda tushuntirib berdi: birinchi o‘rinda obligatsiyalar bozorida harakat boshlanadi. Keyin esa aksiya bozorlarida javob reaktsiyasi namoyon bo‘ladi. Bu jarayon investorlarda, moliyaviy muhitga va xavfga munosabat qanday bo‘lishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Kriptovalyutalar, ayniqsa, likvidlilik va kredit yelkalariga juda sezgir hisoblanadi. Shuning uchun, xavfga moyillik pasayganda, ular odatda eng kuchli narx o‘zgarishlarini kuzatadi. Bunday reaksiyalar zanjiri natijasida, «Treasury» bozori (moliyaviy bozor)dagi beqarorlik butun xavfli aktivlar sohasiga tahdid solishi mumkin.
