Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika hozirda dunyoning eng muhim tajriba maydoniga aylanmoqda: bu yerda oltin, ko‘chmas mulk va aksiyalarni raqamli tokenlarga aylantirish – ya’ni tokenizatsiya qilish – sinovdan o‘tkazilmoqda. Bundan tashqari, ushbu mintaqaning rasmiylari bu jarayon uchun maxsus sharoitlarni ataylab yaratmoqda.
2026-yilda “MENA” (Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika) hududida turli soha vakillari bilan birgalikda tokenizatsiya tartib-qoidalari ishlab chiqilmoqda. Bu esa, oltin zaxiralari, qimmatbaho ko‘chmas mulk va fond bozori imkoniyatlarini blokcheynga o‘tkazilishiga yo‘l ochmoqda.
MENA mintaqasining tartibga solish ustunligi: sanoat bilan hamkorlikda, unga qarshi emas
«BeInCrypto» (axborot tahliliy markazi) ijtimoiy tarmog‘idagi «X» (ijtimoiy tarmog‘i) orqali o‘tkazilgan ochiq suhbatda quyidagi tashkilotlar rahbarlari ishtirok etdi: «MEXC» (birja), «OKX Ventures» (investitsiya kompaniyasi), «ChangeNOW» (kriptoayirboshlash platformasi) va «Zoomex» (savdo platformasi). Ularning barchasi bir fikrda birlashdi: MENA mintaqasining tartibga soluvchilarining yondashuvi uni dunyodagi boshqa barcha yirik moliyaviy markazlardan ajratib turadi.
«MEXC» (birja) operatsion direktori va Dubayda 14 yildan beri yashayotgan Vugar Usi Zade bu farqni ochiq ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Yevropa tartibga soluvchilari «Cambridge Analytica» (ma’lumotlar kompaniyasi) mojarosigacha «GDPR» (ma’lumotlarni himoya qilish qoidalari) bo‘yicha hech qanday harakat qilmagan. Ular «MiCA» (kriptovalyutalar uchun tartibga soluvchi hujjat) ni chiqargunga qadar ham yillar davomida kutishgan. Ammo Yaqin Sharq mintaqasida rasmiylar boshidan boshlab soha yetakchilarini maslahatlashuv jarayoniga jalb qiladi.
Bu amaliy natijalar allaqachon sezilmoqda. «BAA» (Birlashgan Arab Amirliklari)da ish beruvchilar ish haqlarini kriptovalyutada – ya’ni elektron raqamli pullarda – rasmiy ravishda to‘lashlari mumkin. «Dubai Multi Commodities Centre» (DMCC, ko‘p tarmoqli tovar markazi) institutsional miqyosda tokenlashtirilgan oltin va kumush infratuzilmasini barpo qilmoqda. «Dubai Land Department» (ko‘chmas mulk departamenti) esa jamoatchilikka 9 yil ichida butun Dubay mulk bozorining 30 foizini tokenlashtirish va’dasini berdi.
«Yaqin Sharqda nafaqat biznes yuritish uchun huquqiy asos yaratilmoqda. Bugungi kunda BAAda siz ish haqlaringizni kriptovalyutada olishingiz mumkin. Bu malakali kadrlar uchun qonuniy to‘lov shakli sifatida e’tirof etilgan. Shu bilan birga, “Dubai Land Department” (ko‘chmas mulk departamenti) ham mulklarni kichik qismlarga bo‘lib, tokenlashtirish ishlarini boshlab yuborgan. Ularning hisob-kitobiga ko‘ra, keyingi 10 yil ichida bu borada Dubay bozorining salkam 30 foiziga yetiladi», – dedi Vugar Usi Zade «BeInCrypto» (axborot tahliliy markazi)ga bergan intervyusida.
Bu global salohiyat esa asosiy ustunlik hisoblanadi. Dubay ko‘chmas mulkini tokenlashtirib, faqat mahalliy xaridorlar uchun emas, balki global investorlarni jalb etish uchun ishlamoqda. Aynan tokenizatsiya yordamida butun dunyo bo‘ylab, chegara bilmasligini va har bir kishi mulkdan ulush olishi mumkinligini ta’minlash imkoniyati yaratiladi.
Oddiy investorlar, ya’ni kichik sarmoyadorlar uchun MENA mintaqasida tokenizatsiya qiziqarli va foydali yo‘nalishga aylanib bormoqda. Vugar Usi Zade tushuntirishicha, «MEXC» (birja) ning 40 million foydalanuvchisining asosiy qismi ilgari kriptovalyuta savdosini tanlagan bo‘lsa, hozirda ular tokenlashtirilgan oltin, kumush va AQSH aksiyalariga murojaat qilmoqda. Buning sababi – oddiy qiziqish emas, balki kriptobozordagi o‘zgaruvchan narxlardan himoyalanish istagidir.
Ilgari ushbu aktivlarni sotib olish uchun har xil platformalar kerak bo‘lar edi: aksiyalar uchun sarmoya hisob raqami, oltin uchun bank orqali bitimlar, ko‘chmas mulk uchun esa agent va yuridik yordam talab qilinar edi. Endi esa tokenizatsiya tufayli barcha bu ishlar bitta platformada amalga oshiriladi.
«OKX Ventures» (investitsiya kompaniyasi) investitsiyalar bo‘yicha direktori Ray Xiao amaliy hayotdan misol keltirdi: «OKX» (birja) «Ondo Finance» (moliyaviy texnologiya tashkiloti) bilan hamkorlik qilmoqda. Bu orqali 100 dan ortiq AQSH aksiyalari va ETF fondlari blokcheynga olib chiqilgan. Endi oddiy foydalanuvchi haftaning yakshanba kuni, kechasi soat 10 da, birorta ham birja hisobi ochmay, «Apple» (texnologiya korporatsiyasi) yoki «Tesla» (avtomobil ishlab chiqaruvchi korxona) aksiyalarining ulushini bo‘lib olishi mumkin.
Yirik investorlar uchun esa Ray Xiao operatsion foydangizni ko‘radi. Masalan, «KKR» yoki «Apollo» (mashhur investitsiya kompaniyalari) xususiy investitsiya fondlarini tokenlashtirganda, aqlli shartnomalar avto tarzda investorlar ro‘yxatini yuritadi, daromadlarni taqsimlaydi va foydalanuvchi ma’lumotlarini tekshiradi (KYC talablarini bajaradi). Foyda – vaqt va qulaylik, ya’ni tartibga solishdan mustaqil ravishda natija beradi. Kriptosohada vaqt – bu nafaqat pul, balki ishonch.
«Tokenizatsiyaning asosiy afzalligi shundaki, buning natijasida aktivlar kichik qismlarga bo‘linadi, interaktiv boshqaruv (dasturlash) imkoniyati va doimiy 24 soatlik, haftaning yetti kuni davom etadigan likvidlik yaratiladi», – dedi Ray Xiao «BeInCrypto» (axborot tahliliy markazi)ga.
«OKX Ventures» (investitsiya kompaniyasi) shuningdek, «Centrifuge» (kredit platformasi) va «Securitize» (raqamli aktivlarni boshqarish platformasi) bilan hamkorlikni ham rivojlantirmoqda. Bu orqali tokenlashtirilgan xususiy kreditlar va investitsiyasi mavjud strukturalar kripto-foydalanuvchilarga taqdim qilinmoqda. Yaʼni faoliyat faqat oltin va aksiyalar bilan cheklanmaydi, sarmoya imkoniyatlari kengayib bormoqda.
O‘z mablag‘ini mustaqil boshqarish: Anʼanaviy moliyada nusxalab bo‘lmaydigan asosiy ustunlik
«ChangeNOW» (kriptoayirboshlash platformasi) bosh strategiya direktori Polina Shangett tokenlashtirilgan haqiqiy aktivlardagi uchinchi muhim xususiyatni belgiladi: o‘zingiz mustaqil tarzda o‘z aktivlaringizga egalik qilish mumkinligi – ya’ni o‘z-o‘zini saqlash (self-custody).
Polina Shangett avvalroq tokenlashtirilgan haqiqiy aktivlarga (RWA) ishonmasligini ochiq tan oldi, bu sohadagi ilgari tarqalgan umidlarni qisqa muddatli manfaat sifatida baholagan. Biroq, hozirgi ayirbosh bozor (ya’ni, narxlar pasaygani, investorlar xavotirda) uning g‘oyasini isbotladi. Altkoinlar qiymati tushib, raqamli aktiv jamg‘armalari tarixiy eng yuqori narxlarda sotib olingan tokenlarni sotayotgan bir paytda, Web3 investorlari asl qiymatini yo‘qotmaydigan tokenlashtirilgan tovarlar va aksiyalarga o‘tmoqda. Va eng asosiysi, bunday platformalarda ular o‘z aktivlarini o‘zlariga tegishli raqamli “hamyon”da saqlashadi – chetdan biror tashkilotga ishonish majburiyati yo‘q.
«Endi o‘z aktivlaringizni broker yoki bankka topshirishingiz shart emas», – deydi Polina Shangett. «Siz ularni o‘z hamyoningizda va portfelingizda saqlashingiz mumkin».
Bu ayniqsa G‘arbga tegishli broker va bank xizmatlari cheklangan yoki qonuniy jihatdan murakkab bo‘lgan bozorlar uchun ahamiyatli. Tokenizatsiya nafaqat oltin va aksiyalarni olishni osonlashtiradi – ba’zi MENA davlatlarida, umuman aktivlarga kirishning yagona yo‘liga aylanadi.
«Zoomex» (savdo platformasi) marketing direktori Fernando Lillo Aranda soha oldida turgan muhim masalani tilga oldi: an’anaviy internet savdogarlarini tokenlashtirilgan real aktivlarni saqlash uchun markazlashgan birjalarga ishonch bildirishga qanday ko‘ndirsa bo‘ladi? Uning fikricha, aynan kommunikatsiya va mahsulot yaratish nimaga asoslanib foydalanuvchilarni jalb etish mumkin bo‘lishini hal qiladi. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi – ishonchsiz hech qachon bo‘lmaydi.
Keyingi bosqichda nima bo’lishi mumkin
MENA hududida tokenizatsiya maqsadlari qanchalik tez amalga oshishi asosan uchta omilga bog‘liq. Birinchidan, «Dubai Land Department» (ko‘chmas mulk departamenti) mulklarni kichik qismlarga bo‘lib, tokenizatsiya qilish ishlarini qanchalik tez amalga oshiradi? Chunki 30 foizlik maqsad — bu hali faqat rasmiy qaror, lekin bozor haqiqatiga aylanmadi.
Ikkinchidan, «DMCC» (ko‘p tarmoqli tovar markazi) tokenlashtirilgan oltin uchun infratuzilmasi yetarli miqdorda likvidlik (ya’ni, sarmoya jalb qilish quvvatini) ta’minlay olishiga bog‘liq.
Uchinchidan, «OKX»-«Ondo Finance» (birja va moliyaviy texnologiya tashkiloti) kabi hamkorliklar qanchalik tez kengayib, boshqa aktiv turlarini – mahsulotlar, obligatsiyalar va xususiy kreditlarni ham qamrab oladi?
«BlackRock» (yirik sarmoya kompaniyasi) bosh direktori Lerri Finkning aytishicha, kelajakda barcha aktivlar tokenlashtiriladi. MENA hududida savol endi “bo‘ladimi yo‘qmi” emas — “qachon, qaysi tezlikda va ushbu infrastruktura butun dunyoga qanday taqdim etiladi” ga aylanmoqda. Faoliyat nafaqat yangiliklar, balki mas’uliyat bilan belgilanadi.
