“Fransiya” huquq-tartibot idoralari “X” ijtimoiy tarmog’i Parijdagi bosh ofisida seshanba kuni tintuv o’tkazdi. Bu kengayib borayotgan tekshiruvlar doirasida bo‘lib, platformada bolalarga nisbatan zo‘ravonlik aks etgan tasvirlar, “Sunʼiy intellekt” yordamida yaratilgan soxta videotasvirlar va Holokostni inkor etuvchi materiallar borligi aytilmoqda.
Bu tintuv “Yevropol” – xalqaro huquq-tartibot tashkiloti yordami bilan amalga oshirildi. Bu esa “Evropa” nazoratchilari tomonidan “Ilon Mask”ning “X” ijtimoiy tarmog’i imperiyasiga nisbatan boshlangan ta’qiblarni yuqori bosqichga olib chiqayotganini ko‘rsatadi. Prokurorlar “Ilon Mask” va “Linda Yakkarino” – sobiq bosh direktorini 20 aprel kuni rejalashtirilgan “ixtiyoriy intervyular” uchun chaqirishgan.
Tergov doirasi
“Parij” prokuraturasi tomonidan kibersohadagi jinoyatlar bo‘limi 2025 yil yanvarida dastlabki surishtiruv ishlarini boshlagan edi. Buning avvalida “X” ijtimoiy tarmog’ida algoritimlar tarafkashligi sababli avtomatik maʼlumotlarni qayta ishlash tizimlari noto‘g‘ri ishlayotgani haqida ayblovlar bor edi. Keyinchalik “Ilon Mask”ning “Sunʼiy intellekt” asosida ishlab chiqilgan “Grok” chatboti Holokostni inkor etuvchi va ochiq-oydin pornografik soxta tasvirlarni yaratgani uchun bu ishlar ancha kengaytirildi.
Hozirda tergov qilinayotgan ayblovlar qatorida bolalar zo‘ravonligiga oid va pornografik soxta tasvirlarni tarqatish hamda bunday materiallarni saqlash jinoyati bor. Prokurorlar shuningdek, insoniyatga qarshi jinoyatlarni inkor etish hamda avtomatlashtirilgan ma’lumotlarni qayta ishlash tizimlarini jinoiy guruh tarkibida buzib tashlash holatlarini ham tekshirmoqda.
“Prokuratura” idorasi tintuv haqida “X” ijtimoiy tarmog’i o‘zida eʼlon berdi. Shundan so‘ng ular platforma faoliyatidan chiqib ketayotganini, kuzatuvchilarni boshqa ijtimoiy tarmoqlarda o‘zlariga qo‘shilishga chaqirdi.
Grok mojaro markazida
“xAI” – “Sunʼiy intellekt” kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan “Grok” chatboti o‘tgan oy butun dunyoda norozilikka sabab bo‘ldi. Uning “achchiq rejimi” (spicy mode) foydalanuvchilar so‘rovi asosida minglab roziliksiz seksual xarakterdagi soxta suratlar yaratdi.
Bu chatbot Holokostni inkor etuvchi materiallarni fransuz tilida ham joylashtirdi. Masalan, u “Aušvits-Birkenau” lageridagi gaz kameralarini “tyufusga qarshi Zyklon B yordamida dezinfeksiya qilish uchun mo‘ljallangan” deb noto‘g‘ri ta’rifladi. Bu ifoda Holokostni inkor etuvchilar tomonidan ko‘pdan beri ishlatiladi.
Keyinchalik “Grok” o‘z xatosini tan olib, ma’lumotni to‘g‘rilagan bo‘lsa-da, ziyon allaqachon yetkazildi. “Malayziya” va “Indoneziya” davlatlari birinchilar bo‘lib “Grok” xizmatini to‘liq blokladi. “Malayziya” esa “X” ijtimoiy tarmog’i va “xAI” kompaniyasiga qarshi sudga murojaat qilganini eʼlon qildi.
X javob qaytardi
O‘z platformasida e’lon qilib, “X” ijtimoiy tarmog’i bu tintuvni “adolat va xolislik tamoyillariga asoslanmagan, asossiz siyosiy maqsadlar uchun o‘tkazilayotgan noqonuniy harakat” deb baholadi.
Kompaniya barcha ayblovlarni rad etdi va Fransiya hukumati harakatlarini siyosiy sabablarga asoslangan senzura deb atadi.
Durov o‘z fikrini bildirdi
“Telegram” ijtimoiy tarmog’i asoschisi “Pavel Durov”, o‘zi ham 2024 yil avgust oyida Fransiyada hibsga olinib, xuddi shunga o‘xshash da’volar bilan duch kelgan va “X” ijtimoiy tarmog’i himoyasiga o‘tib, Fransiya rasmiylarini keskin tanqid qildi.
«Fransiya politsiyasi ayni paytda “X” ijtimoiy tarmog’i ofisida tintuv o‘tkazmoqda. Fransiya – dunyodagi yagona davlatki, bu mamlakat barcha odamlarni ozodlikka ruxsat bergan ijtimoiy tarmoqlarni (Telegram, X, TikTok) jinoiy javobgarlikka tortmoqda. Albatta, adashmang: bu mamlakatda ozodlik yo‘q», – deb yozdi Durov “X” ijtimoiy tarmog’i ijtimoiy tarmog‘ida.
Keyingi izohida u quyidagilarni yozdi: «Bolalarni himoya qilish niqobi ostida senzura va ommaviy kuzatuvlarni oqlash jirkanch. Ular hech narsadan to‘xtamaydi».
Turli xil munosabatlar
Durovning bu fikrlari internetda ayrim foydalanuvchilardan qo‘llab-quvvatlash, ayrimlardan esa norozilik uyg‘otdi. Ba’zi kishilar uning izohini takrorlab, “Fransiya” usulini “Raqamli avtoritarizm boshlang‘ichi” deb atashsa, Durovning hibsga olinishi “kelajakdan ogohlantiruvchi belgi” ekanini aytishdi.
Yana boshqalar esa vaziyatga kengroq qarash kerakligini ta’kidlashdi. “Telegram” ijtimoiy tarmog’i va “X” ijtimoiy tarmog’i faqatgina “ozodlik vositasi” emas. Ular nafratni yoyish, zo‘ravonlikni muvofiqlashtirish va jamiyatlarni notinch qilish uchun ham ishlatilishi mumkin. “Boshqa tomondan, faqatgina ‘ozod mamlakat’ va ‘ozod emas’ tarzida baholash ikki yoqlama haqiqatni to‘liq ochib bermaydi”, – deb yozdi bir foydalanuvchi.
Regulyatorlar bosimi kuchaymoqda
“Fransiya” bu borada yakka emas. “Buyuk Britaniya Ma’lumotlar komissariati idorasi” – davlat tashkiloti, “X” ijtimoiy tarmog’i va “xAI” kompaniyasi Grok chatbotini ishlab chiqishda foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini qanday saqlaganini ham o‘rganmoqda. Shuningdek, “Britaniya ommaviy axborot vositalari faoliyatini nazorat qiluvchi Ofcom” – davlat nazoratchi tashkiloti boshqacha surishtiruvni boshlagan, bu ishlar oylar davom etishi kutilmoqda.
“Yevropa Ittifoqi” – xalqaro tashkilot ham o‘tgan oy Grok chatboti bilan bog‘liq soxta videotasvir voqeasidan keyin mustaqil ochiq tergov boshlagan. U allaqachon “X” ijtimoiy tarmog’ini raqamli tartibga solish qoidalarini buzgani, jumladan, ko‘k belgi kabi aldovchi amallari sabab 120 million yevro jarima to‘lashga majbur qilgan.
Bu huquqiy bosimlar aynan “Ilon Mask” texnologik aktivlarini birlashtirayotgan bir paytda yuzaga kelmoqda. “SpaceX” – xususiy kosmik kompaniyasi dushanba kuni “xAI”ni sotib olgani va bu kelishuv natijasida “Grok”, “X” ijtimoiy tarmog’i va sun’iy yo‘ldoshli aloqa kompaniyasi “Starlink” bitta boshqaruv ostida to‘planganini ma’lum qildi. Bunday birlashuv huquqiy tartibga solish va nazorat bo‘yicha xalqaro choralarni yanada murakkablashtirishi mumkin.
