«Chainalysis» kompaniyasiga ko‘ra, «Bitkoin» Eron hududida beqarorlik kuchaygan bir vaqtda “qarshilik elementi”ga aylandi. Umuman olganda, 2025-yilda kriptovalyuta ekotizimi umumiy qiymati 7,78 milliard dollaridan oshdi.
Eron milliy valyutasi qadrsizlanib borayotgan bir paytda va mamlakat bo‘ylab norozilik namoyishlari davom etayotgan bir paytda, kriptovalyutalar eronliklar uchun muhim muqobil vositaga aylandi. Buni kriptovalyutadan foydalanish ko‘paygani ham tasdiqlaydi.
Eronliklar iqtisodiy inqiroz chuqurlashgani sari Bitkoin o‘tkazmalarini ko‘paytirmoqda
«BeInCrypto» nashri xabar berishicha, 2025-yil dekabr oyidan boshlab Eronda ommaviy noroziliklar boshlandi. Bu namoyishlarga inflyatsiya ortib borishi va mahalliy valyutaning dollar kursiga nisbatan jiddiy qadrsizlanishi sabab bo‘ldi.
Amerikada joylashgan «Human Rights Activists News Agency» (HRANA) inson huquqlari tashkilotining hisob-kitobiga ko‘ra, 2 500 dan ortiq inson halok bo‘lgan. Hukumat organlari esa internetga kirishni ham cheklab qo‘ygan.
Aynan shu beqarorlik muhitida «Chainalysis» kompaniyasi kriptovalyutalar bilan bog‘liq operatsiyalarda ko‘tarilish kuzatilganini aniqladi. Har kungi mablagʻ o‘tkazmalar hajmi oshdi va ko‘proq tokenlar shaxsiy hamyonlarga o‘tkazildi.
10 000 dollardan kam bo‘lgan katta pul yechishlar eng tez o‘sdi: o‘rtacha yechilayotgan mablag‘ 236% ga ko‘paydi, o‘tkazma soni esa 262% oshdi. 1 000 dollardan kam bo‘lgan o‘rtacha yechimlar qiymati 228% ga, o‘tkazmalar soni esa 123% ga ko‘tarildi.
100 000 dollardan kam bo‘lgan juda katta mablag‘larni yechib olish ham ko‘paydi, dollar hisobida 32% ga va son jihatidan 55% ga o‘sdi. 100 dollardan kam bo‘lgan kichik miqdordagi yechimlar ham oshdi: o‘rtacha qiymat 111% ga, o‘tkazma soni 78% ga oshdi. Bundan tashqari, eronliklar kriptobirjalardan norasmiy shaxsiy «Bitkoin» hamyonlariga ko‘proq token olib chiqishmoqda.
“Bu harakat Eron riali deyarli butun qiymatini yo‘qotgani va asosiy valyutalar, masalan, yevroga nisbatan behuda bo‘lib qolgani sharoitida mantiqiy yo‘l tutish bo‘lib xizmat qiladi”, deyiladi hisobotda.
«Chainalysis» kompaniyasi ta’kidlashicha, «Bitkoin» Erondagi inqiroz paytida faqat qiymatni saqlash vositasi emas, balki undan kengroq rolni o‘tamoqda. Kompaniyaning to‘g‘ri kuzatuviga ko‘ra, ko‘plab eronliklar uchun kriptovalyutalar “qarshilik elementi” bo‘lib qoldi.
An’anaviy aktivlardan farqli o‘laroq, ular tez sotib bo‘lmasligi yoki davlat nazoratiga juda bog‘liqligi mumkin. «Bitkoin» o‘z-o‘zini boshqarish va senzura qilishdan himoyalanganligi tufayli odamlar uchun moliyaviy erkinlik imkonini yaratadi.
Aynan mana shu moslashuvchanlik, ayniqsa odamlar mamlakatni tark etishiga yoki hukumat nazoratidan tashqaridagi moliyaviy tizimlarga suyanishiga to‘g‘ri keladigan holatlarda juda muhim ahamiyat kasb etadi.
“Beqarorlik kuchaygan pallalarda «Bitkoin» yechimlari sonining oshishi biz boshqa mintaqalarda urush, iqtisodiy inqiroz yoki hukumat tomonidan bosim bo‘layotgan paytlarda ham tez-tez uchraydigan hodisadir”, deydi «Chainalysis» kompaniyasi.
Eronning kriptovalyuta ekotizimi 2025 yilda 7,78 milliard AQSH dollariga yetadi
Kompaniya ma’lumotiga ko‘ra, 2025-yilda Eronda kripto bozori oldingi yilga nisbatan keskin oshdi va ekotizim qiymati 7,78 milliard dollardan ziyodga yetdi. Oldingi voqealardan kelib chiqib, «Chainalysis» shunday xulosaga keldi: Eronda har safar yirik ichki yoki geosiyosiy voqealar sodir bo‘lsa, kriptovalyuta faolligi kuchayadi.
Kuzatilgan eng katta o‘sishlar 2024-yil yanvarida Kermonda portlash, 2024-yil oktyabrida Isroilga raketa zarbalari, 2025-yil iyun oyidagi 12 kunlik urush, shuningdek, mamlakatning eng yirik kriptobirjasi va yetakchi banki hujumga uchragan paytlarda qayd etilgan.
Islom Inqilobiy Gvardiyasi Korpusi (IRGC) – Eron harbiy siyosiy tashkiloti – mamlakat kriptosektorida asosiy kuchga aylanmoqda. IRGC bilan bog‘liq blokcheyn tranzaksiyalari 2025-yilning to‘rtinchi choragida Erondagi barcha kripto qiymatining taxminan yarmiga teng bo‘ldi.
«Chainalysis» hisobotiga ko‘ra, IRGC bilan bog‘liq hamyonlar 2025-yilda 3 milliard dollardan ortiq mablag‘ oldi, bu o‘tgan yilga nisbatan sezilarli farq. Tashkilot raqamli aktivlardan sanksiyalarni chetlab o‘tish va o‘zining mintaqaviy moliyaviy tarmog‘ini qo‘llab-quvvatlash uchun tobora ko‘proq foydalanmoqda. Hisobotda shuningdek yoziladi:
“Ko‘proq IRGCga aloqador hamyonlar ommaga e’lon qilinishi va ularning pul yuvish tarmog‘i kengroq fosh etilishi bilan bu ko‘rsatkich yanada oshadi deb taxmin qilamiz”.
Shunday qilib, Eron misolida kriptovalyutadan foydalanish ikki tomonlama xususiyat kasb etmoqda. Davlatga aloqador guruhlar raqamli aktivlardan xalqaro sanksiyalarni aylanib o‘tishda foydalanmoqda.
Biroq, oddiy fuqarolar uchun esa bu – o‘z jamg‘armalarini hiperinflyatsiya va davlat tomonidan mulk musodara qilinishidan himoya qilish yo‘lidir. «Chainalysis» kompaniyasi tahliliga ko‘ra, kriptovalyutalar mustaqil moliyaviy imkoniyat izlayotgan eronliklar uchun asosiy vosita bo‘lib qoladi.
