Erondagi mojarodan uch hafta o‘tdi. Natijada, global neft bozorlari geografik yo‘nalishlar bo‘yicha bo‘linib ketdi. «West Texas Intermediate» (WTI) — AQSHning neft narxi bir barrel uchun 97 dollar atrofida, Oman nefti esa rekord darajada — bir barrel uchun 167 dollarda savdolashmoqda.
AQSH va xalqaro neft narxlari o‘rtasidagi tafovut so‘nggi o‘n yillikda kuzatilmagan darajaga yetdi. Bunday tafovut energiya sohasidagi chuqur muammolarni aks ettiradi: AQSH nisbatan o‘zini-o‘zi ta’minlay oladigan bozorga ega, dunyoning boshqa qismi esa neft yetkazib berishda qiynalmoqda.
Hech qachon bo‘lmagan 70 dollarlik barrel farqi
«Brent» va «WTI» narxlari o‘rtasidagi farq 19-mart kuni 18 dollarga yetdi — bu so‘nggi o‘n yillikda eng yuqori ko‘rsatkich. Biroq, bu raqam haqiqiy bozordagi tafovutni to‘liq aks ettirmaydi. Oman nefti 167 dollar, Dubay nefti 137 dollar, «Brent» 113 dollar atrofida savdolashmoqda, «WTI» esa 100 dollardan past narxda saqlanmoqda.
Bunday tafovut zamonaviy davrda kuzatilmagan. 28-fevralda Eronda mojaro boshlangan paytda AQSH nefti dastlab 120 dollarga ko‘tarildi. Lekin, Hormuz bo‘g‘ozi yopilgandan so‘ng va yer yuzidagi jami 18 foiz neft yetkazib berish to‘xtaganida, xalqaro narxlar keskin farqlana boshladi.
«Bu AQSH va uning Yevropa bo‘yicha ittifoqchilari o‘rtasida ziddiyatni kuchaytirishi mumkin. Chunki Yevropa energetika narxlarining oshishidan ko‘proq zarar ko‘rayapti», — deya ogohlantirgan investitsion ekspert Piter Shiff.
AQSH jahon neftining atigi 8 foizdan kamini Fors ko‘rfazidan import qiladi, bu kuniga taxminan 500 ming barrelga teng. Bu ko‘rsatkich 9 yil oldin kuniga 2 million barrel edi, hozir esa ancha kamaygan.
Ichki ishlab chiqarish kuniga 13,7 million barrelga yetib, AQSHni asosiy eksportchi davlatga aylantirdi. Bu yirik iqtisodlar ichida faqat AQSHga xos himoya buferidir.
Yevropada inflyatsiya o‘sishi ortidan pasayish kuzatilmoqda
Energiyadagi inqiroz Yevropa va Osiyoga ancha kuchli ta’sir qildi. Yevropada tabiiy gaz narxi Eron Qatar Respublikasining «Ras Laffan» gaz zavodiga zarba bergach 30 foizdan ortiq oshdi. Bu zavod dunyodagi suyultirilgan tabiiy gazning (LNG) 20 foiziga yaqinini yetkazib beradi.
Hozirda moliya bozorlari «Yevropa Markaziy banki» — Yevropa markaziy moliya tashkiloti — 2026 yilda ikkita foiz stavka oshishini to‘liq kutmoqda, jami 0,5 foiz punktga. Bir necha hafta oldin esa kamaytirish kutilayotgandi.
«Yevropa Markaziy banki» boshqaruv kengashi a’zosi Madis Myuller foiz stavka oshirish ehtimoli oshganini e’tirof etdi.
«Bu bizning urushimiz emas», — deya Yevropa rahbarlari «Donald Tramp» (sobiq AQSH prezidenti) ga murojaat qilgani haqida «The Daily Star» (omma axborot vositasi) xabar berdi.
Yevropa poytaxtlaridan yuborilgan bu xabar ma’lum darajada bo‘linish kuchayganini ko‘rsatadi. Hozir Yevropada to‘liq energiya inqirozi yuzaga kelgan. Ba’zi bozorlarda neft narxi bir barrel uchun 150 dollardan ham yuqori. «Yevropa Ittifoqi» keskin chora ko‘rib, pul-kredit siyosatini yumshatishdan vos kechib, foiz stavkalarini oshirishga o‘tmoqda.
Aynan shu paytda AQSHda 2026-yilga mo‘ljallangan foiz stavkasini pasaytirish prognozlari deyarli bekor qilindi. Mahsulot ishlab chiqaruvchilar narxlari indeksi (PPI) urushgacha bo‘lgan ma’lumotlarda 2023-yil fevralidan beri eng yuqori darajaga yetdi.
Muddati tugaydigan himoya vositasi
Vashington o‘z ustunligini himoya qilish uchun tezkor choralar ko‘rmoqda. AQSH «Strategik neft zahirasi»dan («SPR», favqulodda holatda foydalaniladigan davlat zaxirasi) 172 million barrel neftni bozorga chiqarishini e’lon qildi. «Xalqaro energetika agentligi» («IEA», xalqaro energiya tashkiloti) a’zolari esa jami 400 million barrel jamg‘armaning chiqarilishini qo‘llab-quvvatladi — bu tarixdagi eng katta muvofiqlashtirilgan chiqarish bo‘ldi.
Biroq, bu harakat katta xavf tug‘diradi. AQSH neft zaxiralari taxminan 41 foizga kamayib, 1980-yillardan buyon eng past darajaga tushadi. Zaxiralar umumiy hajmning 34 foizini tashkil etadi. Yana neft chiqarilsa, AQSHning strategik himoyasi juda qisqa muddatga yetadi.
AQSH moliya vaziri Skott Bessent ma’muriyat Eron nefti bo‘yicha hozir dengizda bo‘lgan sanksiyalarni olib tashlashi mumkinligiga ishora qildi. Bu biroz «Brent» narxiga ta’sir qilishi mumkin, lekin Hormuzdagi haqiqiy tiqilinchni hal qilib bera olmaydi.
Fransiya, Germaniya, Birlashgan Qirollik, Italiya, Niderlandiya va Yaponiya — jami olti davlat xabar berilishicha, bo‘g‘ozdan xavfsiz o‘tishni ta’minlash bo‘yicha yordam ko‘rsatishga tayyor ekanini bildirgan.
Dengiz harbiy kemalarining eskort vazifasi amalga oshadilimi — hozircha noma’lumligicha qolmoqda.
«J.P. Morgan» (moliya instituti) tahlilchilari bu haftada «WTI» va «Brent» narxlarida hozircha barqarorlik ko‘ringani, ammo bu dunyodagi yetarli ta’minot deya qabul qilinmasligi kerakligini ta’kidlashdi.
Agar bo‘g‘oz ochilmasa va zahiralar kamayib boraversa, Atlantika bozori ko‘rsatkichlari ham oshib ketadi.
«The Kobeissi Letter» (iqtisodiy tahlil axborot xizmati) analitiklari fikriga ko‘ra, ushbu narxlar ikki oy davom etsa, AQSHda inflyatsiya 3,2 foizga yetishi mumkin.
Strategik zaxiralar qisqarib, muammoning echimi hali ko‘rinmayotgan bir paytda, AQSH arzonligi va dunyo inqirozi o‘rtasidagi tafovut uzoq davom etmasligi mumkin.
