«Efirium» blokcheyn tarmog‘ining uzoq muddatli rivojlanishi muhim bosqichga kirmoqda, chunki asoschilaridan biri Vitalik Buterin «ossifiyalik» (muzlatuvchanlik) g‘oyasini ilgari surmoqda—ya’ni, agar asosiy dasturchilar bo‘lmasa ham, tarmoq to‘xtamasdan va o‘z vazifalarini bajarishda davom etsa bo‘ladi.
Bu qarash, birinchi marta 2024-yilda «walkaway test» (chekinish sinovi) doirasida bildirildi va «Efirium»ni oddiy markazlashmagan ilovalar («dApp»lar) platformasidan ko‘proq narsa bo‘lishiga undaydi. Yangi g‘oya – bu blokcheyn o‘n yillab ishlashi, hammasi «ishonchsiz» (guvohlarga muhtoj bo‘lmagan) tizim bo‘la olishi.
Vitalik Buterinning Efiriumni “Ossifiability” (qat’iylashuvi) bo‘yicha yo‘l xaritasi: foydalanuvchilar bilishi kerak bo‘lgan barcha ma’lumotlar
Vitalik Buterinning aytishicha, «ossifiyalik» uchun «Efirium» yetti asosiy texnik bosqichga yetishi kerak, jumladan:
- Zudlik bilan kvant kompyuterlariga qarshi himoya (kvantga chidamlilik)
- Masshtablash—ZK-EVM tekshiruv va PeerDAS orqali
- Barqaror uzun muddatli holat arxitekturasi
- To‘liq hisob raqamini abstraktsiyalash (barcha hisoblarni yagona shaklga o‘tkazish)
- Xavfsiz gaz (to‘lov) modellari
- Kuchli «proof-of-stake» iqtisodiyoti (ishonch asosidagi iqtisodiy mexanizm)
- Sensor qilinmaydigan (cenzuraga bardoshli) blok yaratish modeli
«Protokolda o‘zgarishlarni butunlay to‘xtatishimiz shart emas, lekin «Efirium»ning qadr-qimati, yangi, hali mavjud bo‘lmagan funksiyalarga bog‘lanib qolmasligi lozim», — dedi Vitalik Buterin ijtimoiy tarmog‘i «X»da.
Shu bois, kriptovalyuta olamidagi yetakchi ta’kidlaydiki, kelajakdagi innovatsiyalar asosan mijoz dasturlarini yaxshilash va parametrlarni moslashtirish orqali amalga oshirilishi zarur. Zarurat tug‘ilganda, protokolga katta o‘zgarish kiritish – «fork» (tarmoqlanish) kabi murakkab amallardan voz kechish lozim.
Rejalar juda keng ko‘lamli, lekin ba’zi mutaxassislar va tanqidchilar amaliy muammolar saqlanib qolganini ta’kidlashmoqda. «Equation X» nomli ZK infratuzilmasi tadqiqotchisi, «Efirium»ga ikkilamchi qatlam (L2) sifatida zkEVMlar qo‘shilishi «yarim yechim» deb hisoblaydi.
ZK-ga moslashgan zanjirlar—masalan, «StarkNet» yoki «Miden»—boshidan nol bilimli isbotlarni hisobga olib ishlab chiqilgan. «Efirium» esa, mavjud «Solidity/EVM» arxitekturasini moslashtirishi kerak.
«Moslashtirilgan echimlar, isbotlash texnologiyası rivojlangach, qayta qurilishi kerak bo‘lishi mumkin», — deydi «Equation X» ijtimoiy tarmog‘i «X»da, tarmoqning yakuniy «ossifiyalik» darajasi uning fundamental qarorlariga bog‘liq ekanini urg‘ulab.
Efiriumning barqarorlikka o‘tishidagi amalga oshirish xavflari va yuqori xavfli garov
Texnik yechimlardan tashqari, uni amalda joriy etish ham muayyan xavflarni yuzaga keltiradi. Yillar davomida parametrlarni doimiy o‘zgartirgan holda bir nechta strategik bosqichlarni muvofiqlashtirish texnik va ijtimoiy murakkabliklarni keltirib chiqaradi.
Stakingning markazlashuvi, mijozlar dasturi xilma-xilligi va validatorlarning faolligi «Efirium»ning markazlashmagan mohiyatiga xavf tug‘diradi. Bu esa tarmoq amalda to‘liq ishonchsiz bo‘lib qola oladimi, degan savollarni yuzaga keltiradi.
«Tahminan 30-34 million «Efir» blokcheyn tarmog‘ida saqlanmoqda… Suyuqlashtirilgan staking protokollari barqaror o‘sishda davom etmoqda. Biroq, yirik staking havzalari (masalan, «Lido») hamon muhim ulushga ega—ko‘plab manbalarga ko‘ra, «Lido» 29-31% atrofidagi «Efir»ni boshqaradi. Bu esa manfaatdorlar kuchining markazlashuvi borasida xavotir uyg‘otadi», — deb yoziladi yaqinda «Bitium» (agentlik) blogida.
Qattiqqo‘llik va moslashuvchanlik o‘rtasida muvozanatni topish ham oson emas: kuchli muzlatuvchan (ossifikatsiyalashgan) asosiy qavat kelajakdagi yangilanishlarni cheklashi yoki innovatsiyani sustlashtirishi, ishlab chiquvchilarni barqarorlik va moslashuvchanlikdan birini tanlashga majbur qilishi mumkin.
Barcha ushbu xavotirlarga qaramay, Vitalik Buterin baribir umidvor. 2026-yil yanvar oyida u «Efirium» tarmog‘ining 2025-yildagi yutuqlari haqida to‘xtalib, quyidagi sohalardagi o‘sishni qayd etdi:
- Gaz limitlarini oshirish
- Blob miqdorining ortishi
- Tugun dasturlari sifati yaxshilanishi
- zkEVM unumdorligi oshishi
Lekin u shuni ta’kidladi: tarmoq, indikatorlarni yaxshilash yoki vaqtinchalik tendensiyalar ortidan quvlashdan ko‘ra, ko‘proq narsa qilishi kerak.
«Biz markazlashmagan ilovalarni quryapmiz. Bunday ilovalarda firibgarlik, tsenzura va uchinchi tomon aralashuvi yo‘q. Bunday va’flar «walkaway test»dan o‘tadi… Ularning barqarorligi kompaniyalar, mafkuralar va siyosiy partiyalarning o‘sishi va pasayishiga befarq bo‘lishi kerak», — deya yozadi Vitalik Buterin ijtimoiy tarmog‘i «X»da.
«Ossifiyalik» yo‘li «Efirium» tarmog‘i uchun uzoq muddatli mustahkamlik borasida yuqori xavf-xatarli, lekin yirik imkoniyatli strategiya hisoblanadi. Agar muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, bu blokcheyn dunyosi uchun haqiqiy markazlashmagan internet asosiga aylanadi. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi – moliya, davlat boshqaruvi, shaxsiy ma’lumotlar va boshqa tafakkur infratuzilmasini uzoq yillar davomida qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi.
Biroq muvaffaqiyatsizlik bo‘lsa, tarmoq sekinlashuv, yangi dizayn yoki markazlashuv bosimi kabi muammolarga duch kelishi, muhim maqsadlaridan chekinib ketishi mumkin.
