«Efirium» (blokcheyn platformasi) hammuassisi Vitalik Buterin foydalanuvchi mustaqilligi va shaxsiy hayot daxlsizligiga ustuvor ahamiyat beruvchi raqamli vositalar ishlab chiqilishi zarurligini ta’kidladi.
2024-yil 10-yanvar kuni «X» ijtimoiy tarmog‘ida bergan bayonotida, Vitalik Buterin dasturchilar “mustaqil veb” yaratishga e’tibor qaratishlari kerakligini ta’kidladi. U, bunday muhit foydalanuvchilarni korporatsiyalar tomonidan olib boriladigan ruhiy bosim va ma’lumot yig‘ilishidan himoya qiladi, deb aytdi.
Vitalik Buterin “yirik texnologik kompaniyalardan mustaqil suveren veb” yaratish rejasi bilan o‘rtoqlashdi
Buterin o‘zining eng keskin tanqidini bugungi internet muhitiga — «corposlop» deb ataganiga — qaratdi. Internetdagi mavjud holat, uning fikricha, katta texnologik kompaniyalar tomonidan boshqariladi.
U bu vaziyatni shunday tushuntirdi: zamonaviy, jiddiy ko‘rinishga ega brendlar foydalanuvchilarning imkoniyatlarini cheklab, faqat o‘z foydasini ko‘zlaydigan tartib-qoidalarni joriy qiladi.
Buterinning so‘zlariga ko‘ra, ushbu muhit «ruhsiz» va bir xillik bilan ajralib turadi. Bunda asosiy texnologiya kompaniyalari, asosan, qisqa muddatli ko‘rsatkichlarga — ya’ni dopamin ta’siridagi algoritmlar va atay yaratilgan norozilikka urg‘u beradi. Biroq, bu yondashuv uzoq muddatli haqiqiy qadriyatdan ko‘ra, sun’iy faollikni ko‘proq oshirish uchun xizmat qiladi.
U, ayniqsa, keraksiz, ortiqcha ma’lumotlarni massiv tarzda yig‘ish va «devor bilan o‘ralgan» xizmatlarni tanqid qildi. Bunday yondashuv narxlarni sun’iy ravishda oshirib, samarali hamkorlikni cheklaydi.
Ushbu mexanizmlar xizmat ko‘rsatayotgandek ko‘rinadi, lekin aslida foydalanuvchilarning imkoniyatlarini bosqichma-bosqich cheklab boradi.
Bunday tijorat modeliga qarshi fikr bildirar ekan, «Efirium» (blokcheyn platformasi) hammuassisi yangi – digital suverenitet (raqamli mustaqillik) tushunchasini ilgari surdi.
«Suverenitet» (mustaqillik) so‘zi ilgari, 2000-yillarda davlat tsenzurasidan qochish maʼnosida ishlatilgan edi. Endilikda Vitalik Buterinning fikricha, bu tushuncha kengayib, insonning psixologik mustaqilligini ham o‘z ichiga olishi zarur.
«[Mustaqillik] — bu ishlarni o‘zing ishonadigan sababga ko‘ra qilish va ‘meta’ deb ataladigan ruhsiz va bir xillikka qarshi mustaqilligini eʼlon qilishdir», — dedi Buterin.
Haqiqiy mustaqillik, uning fikriga ko‘ra, har bir insonni korporatsiyalar tomonidan e’tibori va mablag‘ini tortib olish urinishlaridan himoya qiladi. Bunga kriptografik vositalar yordamida erishish mumkin.
«Rostini aytsam, «Bitkoin» maksimalistlari oldinda edi: ularning ICO (dastlabki tanga taklifi), «Bitkoin»dan boshqa tokenlar, tasodifiy moliyaviy ilovalar va boshqalarga qarshi bo‘lishining sababi ham, aynan «Bitkoin»ni mustaqil, ya’ni «corposlop»dan uzoq bo‘lishini istashda edi», — deb yozdi u.
Mustaqil vebga erishish uchun Buterin dasturchilar uchun aniq dastur tuzdi. U, birinchi navbatda, foydalanuvchi shaxsiy hayotiga hurmat bilan yondashadigan va asosan lokal asosda ishlaydigan ilovalar yaratish kerakligini aytdi. Bunda oraliq vositachilarga (ya’ni, uchinchi taraf xizmatlarga) iloji boricha kam murojaat qilinadi.
Buterin shuningdek, boylikni uzoq muddat davomida to‘plash va saqlab qolishni quvvatlovchi moliyaviy vositalarning muhimligini qayd etdi. Ammo u yuqori tavakkal spekulyatsiyani va «sport tikish» tarzidagi g‘alati xatti-harakatlarni targ‘ib qiluvchi platformalarni ochiq rad etdi.
Buterinning chiqishi, inson mehnatini «Sunʼiy intellekt» imkoniyatlari bilan uyg‘unlashtiruvchi, ochiq va hammaga ochiq bo‘lgan sunʼiy intellekt tizimlariga chaqiriq bilan yakunlandi. U, insonlarni faqat tomoshabinlikka o‘rgatuvchi dasturlar emas, balki harakat va hamkorlik imkoniyatiga ega tizimlar yaratilishini istadi.
