Hormuz bo‘g‘ozining yopilishi so‘nggi yillarda global gaz bozoriga eng katta zarbalardan birini berdi. Yevropa va Osiyoda gaz narxlari 70 foizdan ortiq oshdi. Mutaxassislar bu hali boshlanishi, deyishmoqda.
«BeInCrypto» axborot tahririyati tomonidan so‘rov o‘tkazilgan mutaxassislar yuqori gaz narxlari 2026 yil davomida saqlanib qolish xavfini aytishmoqda. Yevropa sanoati uchun bu sanoatning qisqarishi va zavodlarning yopilishiga olib kelishi mumkin.
Qatar qamalda qoldi
Qatar bu inqirozning asosiy jabrdiydasiga aylandi. «Milliy energiya xavfsizligi jamg‘armasi» tahlilchisi va «Rossiya Federatsiyasi hukumati qoshidagi Moliyaviy universitet» mutaxassisi Igor Yushkov muammoning ko‘lamini quyidagicha tushuntiradi:
«Qatar gaz ishlab chiqarishni butunlay to‘xtatdi, chunki uni saqlash uchun joy yo‘q. Yerdagi zaxira omborlari mavjud emas, suyuqlantirilgan gaz sifatida saqlash esa ma’nosiz: -162°C haroratda ushlab turish zarur va bu jarayonda ko‘p energiya sarflanadi. Bunday sharoitda bu mantiqsiz hisoblanadi.»
Oqibatlar gaz ishlab chiqarish bilan cheklanib qolmaydi. Shuningdek, gaz kondensat, geliy, propan, butan va etan ishlab chiqarish ham to‘xtatilgan.
Igor Yushkov ma’lumotiga ko‘ra, geliy narxi allaqachon ikki baravar ko‘tarilgan, Qatar esa bu noyob gaz bo‘yicha dunyodagi ikkinchi yirik yetkazib beruvchi. Shuningdek, butun gaz-kimyo sohasi, jumladan, o‘g‘it ishlab chiqarish ham to‘xtab qolgan.
Hududdagi neft ishlab chiqaruvchi kompaniyalar singari, neftni zaxiraga quyib, bo‘g‘oz ochilgach tezda eksportni tiklash imkoniga ega bo‘lmagan Qatar uchun gaz ishlab chiqarishni tiklash uzoq vaqt talab qiladi:
«Zavodlarda shikast yetmagan bo‘lsa to‘liq quvvatga chiqish uchun kamida ikki hafta kerak bo‘ladi. Agar zavodga zarar yetgan bo‘lsa, to‘liqligicha tiklash uchun esa bir necha oy kerak bo‘ladi.»
Yevropaning muammolari
Qatar tomonidan suyuqlantirilgan gazning 80 foizi avvallari doimiy ravishda Osiyo bozorlariga jo‘natilgan. Ammo, Igor Yushkov izohiga ko‘ra, Osiyo va Yevropa gaz bozorlari bir-biri bilan bog‘langan bo‘lganligi sababli, narxlar har ikki hududda ham oshgan.
Fasl omilining ta’siri vaziyatni yanada og‘irlashtiradi:
«Hozir isitish mavsumi yakunlanmoqda va yer osti gaz saqlash omborlarida ham zaxira kamaygan — gaz xarid qilinib omborlarga quyilishi zarur, ayni paytda esa narxlar juda baland. Mamlakatlar narx tushishiga yoki Hormuz bo‘g‘ozining ochilishiga umid qilib kutib tursalar, keyinroq ularga har kuni ko‘proq gaz sotib olib, ko‘proq quyishga to‘g‘ri keladi.»
Bu esa yuqori gaz narxlari 2026 yil davomida ham saqlanish xavfini oshiradi. «BCS World of Investments» sarmoya kompaniyasi Rossiya fond bozori tahlili markazi rahbari Kirill Baxtin uzoq muddatli istiqbol haqida ham shunday deydi:
«Agar nizolar bir necha oyga cho‘zilsa, gaz narxi prognozi nafaqat 2026, balki 2027 yil uchun ham yuqorilashi mumkin, chunki hozir iste’molchilar omborlaridagi gaz zaxiralari juda past darajada.»
Yevropa sanoati uchun oqibatlar, Yushkovning fikricha, tizimli bo‘lishi mumkin:
«Yuqori narxlar degani — elektr energiyasi, isitish va gazdan tayyorlanadigan boshqa mahsulotlarning qimmatlashuvi. Eng muhim jihati, qimmat gaz asosida Yevropada ishlab chiqariladigan tovarlarning ishlab chiqarish tannarxi juda yuqori bo‘ladi. Bu esa Yevropa tovarlarini jahon bozorida raqobatbardosh bo‘lishini imkonsizlashtiradi. Yevropada sanoat pasayishining yangi bosqichi boshlanishi mumkin.»
Rossiyaning eng kuchli quroli
Gaz bozoridagi keskinlik fonida «Rossiya Federatsiyasi prezidenti» Yevropa bozoridan Rossiya suyuqlantirilgan gazini olib chiqish masalasini o‘rganishni taklif qildi. Yushkov buni strategik jihatdan to‘g‘ri vaqtda qilingan bayonot deb baholaydi:
«Yevropa gaz bozorida allaqachon taranglik juda yuqori. Prezidentimiz hatto suyuqlantirilgan gaz eksportimizni erta to‘xtatish bilan tahdid qilsa, bozor hayajonlanadi — biz dunyodagi ikkinchi eng yirik suyuqlantirilgan gaz yetkazib beruvchimiz.»
Yevropa rasmiylari 2027 yil 1 yanvarga yomg‘irli kunlar uchun gaz omborlarini to‘liq to‘ldirishga umid qilgan edi. Shu vaqtdan boshlab Rossiya suyuqlantirilgan gazini import qilish taqiqi kuchga kiradi. Hozir ushbu reja, hattoki isitish mavsumiga tayyorgarlik bosqichida ham xavf ostida.
Biroq, quvur gazidan farqli o‘laroq, suyuqlantirilgan gaz yo‘nalishini tezda o‘zgartirish mumkin. Yushkov bu haqida quyidagicha izoh beradi:
«Suyuqlantirilgan gaz Osiyo bozorlariga — yozda Hindistonga, Shimoliy dengiz yo‘li orqali Xitoyga boradi. Quvur orqali gazni boshqa yo‘nalishga o‘tkazib bo‘lmaydi: Yevropaga yetkazib berish to‘xtatilgach, ishlab chiqarishni kamaytirdik — bu esa davlat budjeti uchun zararli bo‘ldi. Suyuqlantirilgan gaz esa moslashuvchanroq.»
Yevropa bozoridan chiqish bo‘yicha hali yakuniy qaror qabul qilinmagan, deya ta’kidlaydi tahlilchi.
Bu investorlar uchun nimani anglatadi
Shuningdek, bu voqealar fonida Kirill Baxtin Rossiya gaz kompaniyalari o‘rtasidagi kuchlar nisbatiga ham e’tibor qaratmoqda:
«Orta muddatda «Arktika LNG 2» loyihasi orqali etkazib berishni rivojlantirish nuqtai nazaridan «NOVATEK» aksiyalari «Gazprom» aksiyalariga nisbatan jozibaliroq ko‘rinadi, negaki «Gazprom» 2027 yil oxirigacha YeI bozorini yo‘qotishi mumkin.»
Shunga qaramay, qisqa muddatli — bir yillik — istiqbolda tahlilchi ehtiyotkorona baho beradi: «BCS World of Investments» kompaniyasining asosiy ssenariysi bo‘yicha «NOVATEK» aksiyalari uchun taxminlar neytral qolmoqda.
