«Bridgewater Associates» investitsiya kompaniyasi asoschisi Rey Dalio ogohlantirishicha, Hormuz bo‘g‘ozini nazoratga ololmaslik Amerika dollarining dunyodagi zaxira valyutasi maqomiga sezilarli xavf tug‘dirishi mumkin.
Rey Dalio hozirgi vaziyatni oldingi imperiyalarning tanazzul davrlaridagi muhim burilish nuqtalari bilan taqqosladi. Uning fikricha, Hormuz bo‘g‘ozini boy berish Amerika uchun xalqaro miqyosda xuddi 1956-yilda Britaniya boshidan kechirgan Suvaysh kanali inqirozi kabi oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Ray Dalio Hormuz bo‘g‘ozi va dollar rezerv valyutasi xavfi haqida
Yaqinda eʼlon qilingan tahlilida Rey Dalio ta’kidladiki, AQSH va Eron o‘rtasidagi mojaroga asosiy sabab — Hormuz bo‘g‘oziga kim egalik qiladi degan savol atrofida. Dalio aytishicha, agar Eron bu muhim dengiz yo‘lini nazorat qilish yoki unga tahdid solishda davom etsa, butun dunyo buni AQSH uchun yo‘qotish sifatida qabul qiladi va bu holat Amerikaning kuchi hamda liderligiga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi.
“Agar dunyodagi ustun davlat, ya’ni asosiy zaxira valyutasiga ega mamlakat, moliyaviy jihatdan haddan tashqari kuchi ketib, harbiy va moliyaviy ta’sirini yo‘qotsa, o‘sha davlatga ishonadigan ittifoqchilar va moliyaviy sheriklar ishonchini yo‘qotadi — natijada zaxira valyutasi maqomidan ayriladi, qarz qimmatli qog‘ozlari sotilib ketadi va valyutasi qadrsizlanadi, ayniqsa oltin oldida,” — dedi u o‘zining X ijtimoiy tarmog‘i sahifasida.
Bu orada, «The Network School» tashkiloti asoschisi Balaji Shrinivasan ham Eron g‘alabasi besh davrning yakunlanishiga sabab bo‘lishi mumkinligini qayd etdi. Bunga petrodollar davri ham kiradi.
“Aniq aytganda, petrodollar davrining (1974) tugashi — biryoqlamali dunyo (1991) va urushdan keyingi tuzumning (1945) yakunlanishi ham bo‘ladi,” — deb yozadi Shrinivasan X ijtimoiy tarmog‘i sahifasida. “Agar dollar xarid qobiliyati tezda tushib, harbiy mag‘lubiyat bilan bir vaqtda ro‘y bersa, hatto Amerika Ittifoqi (1776) ham parchalanishi mumkin… Ko‘pchilik Amerikada pul chiqarishga naqadar bog‘liqlik borligini chuqur tushunmaydi. Lekin petrodollar tugashi bilan biz bilgan keynschilik iqtisodiyoti ham tugaydi.”
Hormuz bo‘g‘ozi dunyo energiyasi uchun juda muhim joy bo‘lib, har kuni jahonda savdo qilinadigan neftning qariyb 20 foizi shu yo‘ldan o‘tadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Eron bo‘g‘oz orqali neft tankerlari harakatini cheklangan tarzda ruxsat berishni taklif qilgan.
Lekin shart shuki — yuklar uchun to‘lov faqat Xitoy yuanida, AQSH dollari o‘rniga amalga oshirilishi kerak. Bu esa energetika savdosida dollar ustunligini bevosita nishonga oladi.
AQSH va Eron o‘rtasidagi mojaro allaqachon beqaror bo‘lib borayotgan iqtisodiy vaziyatga yangi bosim qo‘shdi. «Moody’s Analytics» tashkilotining bosh iqtisodchisi Mark Zandi ogohlantirishicha, mojarodan avval ham AQSH iqtisodiy tanazzul xavfi kuchaygan edi.
Ular ishlab chiqqan mashinaviy o‘rganish modeli iqtisodiy tanazzulning yaqin 12 oy ichida boshlanishi ehtimolini 49% deb baholadi. Mojaro tufayli neft narxlari oshib borayotgan bir paytda, Mark Zandi ushbu ko‘rsatkich tez orada 50 foizdan oshishi mumkinligiga ishora qiladi.
“Modelda neft narxlari juda muhim o‘zgaruvchi. Buning sababi bor: Ikkinchi jahon urushidan buyon barcha iqtisodiy tanazzullar, faqat pandemiya islohotidan tashqari, aynan neft narxi keskin oshganidan so‘ng boshlangan. Bugun iqtisodiyot ilgari bo‘lgani kabi og‘ir jarohat olmaydi, chunki biz sarflaganimizni o‘zimiz ishlab chiqaramiz. Lekin mijozlar hamon qiyin ahvolda, ular sarflashdan cho‘chimoqda,” — deya qo‘shimcha qiladi Zandi X ijtimoiy tarmog‘i sahifasida.
Bu vaziyat bir geopolitik mojaro qanday qilib qisqa fursatda valyuta darajasida xavf tug‘dirishi mumkinligini yaqqol ko‘rsatib beradi.
