So‘nggi yillarda kriptovalyuta va blokcheyn sohasi institutlar tomonidan qabul qilinishi qanday hammasini o‘zgartirganini ko‘rsatdi. Endi savol — blokcheyn texnologiyasi ishlaydimi yoki yo‘qmi, emas. Asl savol: uning asosi bo‘lgan infratuzilma bozorlar keskin o‘zgarib, likvidlik bo‘linib ketganda yoki tizimlar ishlamay qolganda institutlarning bosimiga dosh bera oladimi?
2025-yilda «BlackRock» kompaniyasiga qarashli IBIT jamg‘armasiga umumiy sof sarmoyalar $40 milliarddan oshdi. 2024-yil mart oyida AQSH obligatsiyalari tokenlashtirilgan bozor hajmi $5 milliarddan oshdi va oktabrda $8 milliarddan yuqorini tashkil etdi. Shu bilan bir paytda, «JPMorgan» moliya tashkiloti dekabr oyida «Solana» blokcheynida 50 million dollarlik tijorat qog‘ozlarini muomalaga chiqardi, «Goldman Sachs» esa «BNY Mellon» banki bilan birga tokenlashtirilgan pul bozori fondlarini yo‘lga qo‘ydi.
Texnologiya o‘z yo‘nalishini isbotladi. Endi oldinda yanada murakkab ishlar turibdi: saqlash tizimlarini yaratish, huquqiy muvofiqlikni taʼminlash, eski tizimlarga integratsiya qilish va eng muhimi, faqat izchillik orqali vujudga keladigan institutsional ishonchni shakllantirish.
2026-yil Gonkongda bo‘lib o‘tgan «Liquidity Summit» konferensiyasida «Raqamli aktivlar iqtisodiyoti uchun institutlar infratuzilmasini qurish» mavzusida panel muhokamasi tashkil etildi. Aynan shu yerda muammolarga javob izlovchi mutaxassislar to‘g‘ridan-to‘g‘ri savollarga javob berdilar.
Uchrashuvda moderator sifatida «BeInCrypto» axborot-tahliliy tashkilotining bosh strategik hamkorliklar rahbari Alevtina Labyuk ishtirok etdi. Panelda quyidagilar qatnashdi: «Kyobo Life Insurance» sug‘urta kompaniyasi global strategik hamkorliklar direktori Kris Shin, «Mirae Asset Securities» moliyaviy xizmatlar kompaniyasining raqamli aktivlar bo‘yicha katta menejeri Jay Kim, «AWS» texnologik kompaniyasi Web3 yechimlar bo‘yicha katta arxitektori Zeng Xin, «Futu Holdings» investitsion kompaniyasi raqamli aktivlar bo‘yicha global rahbari Sherri Zhu hamda «Solana Foundation» xayriya fondi DeFi yo‘nalishi rahbari Ramzi Ali.
Butun panel muhokamasini mana bu yerda tomosha qilishingiz mumkin:
Hech bir kishi chetlab o’ta olmaydigan integratsiya muammosi
«Mirae Asset Securities» kompaniyasidan Jay Kim sohaga to‘siq bo‘layotgan asosiy muammolarni ochiq aytdi. Uchta asosiy muammo bor. Eng avvalo, mijozlarning shaxsiy ma’lumotlarini himoyalash. Koreya va Gonkongda qonunlar sababli mijoz ma’lumotlarini ochiq blokcheynga joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi. Kimning aytishicha, «Mirae»da bu masalaga aralash, ya’ni gibrid yechim qo‘llanadi.
U quyidagicha izoh berdi:
«Biz mijozlarning juda nozik axborotini blokcheyn tashqarisida barcha tranzaksiya ma’lumotlari bilan birga saqlashga harakat qilmoqdamiz. Shu paytda, blokcheyn orqali esa aktivning o‘zi va qiymat uzatilishini ifodalashda foydalanamiz.»
Aktivlarni saqlash esa tuzilmalari bo‘yicha yanada murakkabdir. An’anaviy moliya sohasi asosan kustodial banklar va markazlashtirilgan depozitariylar atrofida shakllangan. Raqamli aktivlarda esa xususiy kalitlarni boshqarish kerak. Bu esa ichki siyosatlarni yangilashni va tartibga soluvchi organlarga ishonchli xavfsizlik asoslarini yaratishni talab etadi.
Yana bir muammo — savdo maydonchalari masalasi. Hozir yuzlab platformalar bor, ba’zilari stabilkoinlar orqali, boshqalari milliy valyutada hisob-kitob qiladi, «Hyperliquid» esa butunlay blokcheynda ishlaydi. Bu likvidlikni bir joyga jamlash uchun har bir platformaning tuzilmasini alohida-alohida o‘rganish zarur.
«Muvozanatni saqlash juda qiyin», – dedi Kim va qo‘shimcha qildi:
«Bu siz bardavom bo‘lib, innovatsiyaga yo‘l ochishda qilishingiz zarur bo‘lgan narsa.»
«Kyobo Life Insurance» sug‘urta kompaniyasidan Kris Shin esa institutlar sustkashligi jihatini ko‘rsatdi. Ular avval eski tuzilmadan tashqarida gibrid modelni quradi, tashqarida natija ko‘rsatib, so‘ng shu tajribani ichki manfaatdor tomonlar va tartibga soluvchilarga isbotlashga harakat qiladi.
«Biz tashqarida isbotlangan modelga ega bo‘lganimizdan so‘ng, ichki manfaatdor tomonlarni ishontirish ancha osonlashadi», – dedi u.
An’anaviy brokerning ustunligi
Osiyoning eng yirik moliyaviy texnologiya brokerya platformalaridan biri bo‘lgan, 28 million global foydalanuvchiga ega «Futu Holdings» sarmoya kompaniyasi uchun kriptoga kirish poygaga yetib olish emas. Bu yerda asosiy e’tibor – an’anaviy ishtirokchilarga xos ustunliklarni yoyish va takomillashtirish.
Sherri Zhu buni ikki so‘z bilan ifodaladi: ishonch va qulaylik. Ruxsatnomalarning bo‘lishi, brend obro‘si va an’anaviy bank bilan aloqalar kriptoplatformalarda bemalol uchramaydigan fiat to‘lovlariga yo‘l ochadi. Bu fiat infratuzilmasi afzalligi juda muhim.
U quyidagicha izoh berdi:
«Biz Hongkong, Singapur va AQSHda kripto uchun spot savdoni ishga tushirdik. O‘tgan yili esa Hongkongda kripto mablag‘larini kiritish va yechish funksiyasini joriy etdik. Lekin eng asosiysi, foydalanuvchilar platformamizda kripto mablag‘ kiritib, uni yechib olib, shu mablag‘ni oddiy qimmatli qog‘ozlarni sotib olish uchun ishlata oladilar.»
Qiyinchiliklar aniq va haqiqatdan ham bor. Mutaxassislar yetishmasligi xam muhim muammo. Aktivlarni saqlash, xususiy kalitlarni boshqarish va blokcheyn riskini kamaytirish uchun moliya sohasining ko‘p xodimlari talab qilinadigan bilimga ega emas. Bu bo‘shliqni to‘ldirish vaqt talab qiladi. Litsenziya, muvofiqlik infratuzilmasi va ko‘p aktiv bilan ishlash imkoniyati kabi ustunliklarni sohaning boshqa ishtirokchilari takrorlab bera olmaydi.
Infratuzilma: Barqarorlik va izchillik muhim, shov-shuv emas
Blokcheyn protokol darajasida esa «Solana Foundation» xayriya fondi vakili Ramzi Ali institutlar ishonchi uchun muhim jihatni — izchillikni urg‘uladi.
O‘tgan yili «Solana»da $1,6 trillion savdo hajmi qayd etilgan va bir martalik (Layer-1) blokcheynda 14 milliard dollar atrofida stabilkoin likvidligi saqlanmoqda. Ramzi Ali fikricha, uzluksiz ishlash va tranzaksiyalar ishonchliligi texnik ko‘lamdan ham muhimroq.
«Eng asosiysi, infratuzilma talablarida izchillik bo‘lishi kerak», – deydi Ramzi Ali.
Faoliyat nafaqat unumdorlikda, balki muvofiqlik uchun maxsus asboblarning borligida ham namoyon bo‘ladi. «Solana»da maxfiylikni ta’minlovchi — nol bilimli (zero-knowledge) attestasiyadan foydalaniladi. Bu usul orqali ilovalar foydalanuvchi hamyonini tekshirishi, ammo shaxsiy ma’lumotlarni ochiq qilmaydi. Bundan tashqari, blokcheyndan chiqmasdan maxfiy tranzaksiyalarni amalga oshiruvchi shaxsiy muhit ham ishlab chiqilgan.
Ushbu vositalar markazlashgan moliyaviy tizim va markazsizlashtirilgan infratuzilmani bog‘lashga xizmat qiladi, shunda institutsiyalar o‘z muvofiqlik me’yorlaridan voz kechmagan holda faoliyatini kengaytira oladi.
Shu orada, «AWS» texnologik kompaniyasining eksperti Zeng Xin qat’iylik va chidamlilikka zamonaviy biznes nuqtayi nazaridan yondashdi.
«Odatda odamlar institutlarni har kuni emas, aynan o‘zgarish bo‘lgan kunlarda baholaydi», – dedi u.
Zeng Xin bulutli texnologiyalar egiluvchanligini «daromad uchun sug‘urta» deb atadi. Kriptovalyuta platformalari uchun trafik keskin ko‘payishi, likvidatsiya jarayonlari, va o‘zgaruvchanlik — istisno emas, balki muntazam uchraydigan holat. Infratuzilma mana shu zarbalarga dosh bera olishi, xizmatlar to‘xtab qolmasligi kerak.
Hamma e’tibor qilayotgan signallar
Bozorda yetuklik o‘zini shov-shuvli xabarlarda emas, balki ishtirokchilarning kundalik odatlarida namoyon etadi. Kriptoplatvormalarda ham, endilikda, foydalanuvchilar «Ishlaydimi?» degan savol bermaydi, ular ishlashiga ishonch bildiradi. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi.
Panel ishtirokchilari aynan raqamli aktivlarda bu vaqti qachon kelishini har xil tasavvur qildi, biroq asosiy fikrlar bir-biriga bog‘liq edi.
Jay Kim belgilab o‘tdi: agar haqiqiy aksiyalar, yaʼni to‘liq aktsionerlik huquqlari blokcheynga o‘tkazilsa, hamma boshqa mahsulotlar, jumladan tokenlashtirilgan fondlar va hosila moliyaviy vositalar ham bu jarayonga ergashadi. U aytdi:
«Agar haqiqiy aktsionerlik huquqlari blokcheynga o‘tkazilgan bo‘lsa, boshqa hamma narsa ham zanjirga ko‘chadi.»
Matndagi yashirin ma’no juda muhim. Fond birjasidagi aksiyalar – ko‘plab an’anaviy moliyaviy mahsulotlarning asosidir. Agar ular blokcheyn tizimiga o‘tsa, ular asosida qurilgan barcha tizimlar ham o‘z-o‘zidan ko‘chadi. Bu tanlov emas, balki muqarrar natija bo‘ladi.
Ramziy Ali bu vaziyatni narxning shakllanishi masalasi sifatida izohladi. Hozirda Bitkoin narxi asosan markazlashgan derivativ birjalarida belgilanadi. Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi aksiyalar narxi esa «Nasdaq» birjasida shakllanadi. Uning savoli oddiy edi: qachonki, global jihatdan muhim aktiv avval blokcheyn asosida, ya’ni blokcheyndagi savdolarda narxlanadi?
Bu esa, blokcheyndagi likvidlik eng chuqur, asosiy pul oqimi bo‘ladi degani, ya’ni parallel emas, yetakchi maydon bo‘ladi. Moliyaviy tashkilotlar kriptovalyutaga bozorga kirish uchun emas, balki blokcheynning o‘zini to‘liq bozor sifatida qabul qilishga boshlaydi.
Sherri Zhu signalining asosiy mazmuni tartibga soluvchilar bilan bog‘liq edi. U «Gonkong» yoki boshqa yirik yurisdiksiyada kriptovalyutalarning odatiy qimmatli qog‘ozlar bilan teng tarzda margin to‘lovlar uchun garov sifatida rasmiy tarzda qabul qilinishini muhim deb bildi. Yagona ushbu siyosiy o‘zgarish moliyaviy hisob-kitob, xatarlarni boshqarish va, nihoyat, institutsional sarmoyadorlarning ishtaha va qiziqishini tubdan o‘zgartiradi. Bunday tub burilishni birorta infratuzilma o‘zi yaratib bera olmaydi.
Chris Shin esa hamisha bo‘lgani kabi Koreyadagi qonunchilik doirasiga qaytdi. U yerda chakana kriptovalyuta bozori allaqachon faol ishlamoqda. Yetishmayotgani — institutsional qatlam. Bu esa faqat qonunchilik aniq va ochiq bo‘lgandagina, «Kyobo» kabi yirik kompaniyalar o‘z kapitalini xatar qilmasdan, tashqi xavotirsiz, jalb qilishi mumkin bo‘ladi.
Konsensus — ya’ni umumiy fikr — shunda bo‘ldiki, keskin burilish o‘zgarishi inqilobga o‘xshamaydi. Aksincha, bu oddiylik, kundaliklik va tabiiy jarayon bo‘lib ko‘rinadi.
O‘tish bosqichi: 2026-yilni panel ishtirokchilari qanday ko‘radi
Yig‘ilishning so‘nggi bosqichida so‘z infratuzilma qurilishidan qat’iyat, ishonch tomon o‘tdi. Agar asosiy tizimlar hali to‘liq qurilmagan bo‘lsa, yil oxiriga borib ular qanday shaklga kiradi?
Chris Shin milliy tartibga solish to‘liq aniqlanishini kutmadi. Aksincha, u, «Kyobo» kompaniyasi huquqiy aniqlik allaqachon mavjud bo‘lgan joyda harakat qilishini ta’kidladi.
«Shuning uchun biz mahalliy tartibga soluvchilarga bog‘lanib qolmasdan, Janubiy Koreyadan tashqarida ham imkoniyatlar izlayapmiz», dedi u. U aniq rejalarni ochiqladi: raqamli aktivlar uchun platforma, yuridik jihatdan aniq va qulay mamlakatda tashkil etish rejalashtirilmoqda. Shin uchun taraqqiyot — bu ruxsat kutish emas, balki kompaniyani yangiliklar amalga oshiriladigan joyda joylashtirish ahamiyatli.
Jay Kimning nuqtayi nazari esa ko‘proq tizimga oid edi. «Mirae Asset» kompaniyasi chakana mijozlar uchun tokenlashtirilgan mahsulotlar bo‘lgan platformani, to‘g‘ridan-to‘g‘ri blokcheyn asosida, Koreyada ham, butun dunyo bo‘ylab ham ishga tushirish ustida ishlayapti. U ochiq gapirdi: afzalliklar bilan birga kamchiliklar ham borligini tan oldi. U shunday dedi:
«Ba’zi markazlashmagan imkoniyatlar… eski tizim bilan qandaydir murosa qilib ishlashiga to‘g‘ri kelishi mumkin. Hozir o‘tish bosqichidamiz».
Sherri Zhu nazarida esa asosiy omil — tartibga solish. «Gonkong»da u kripto aktivlari odatiy qimmatli qog‘ozlar kabi garov sifatida ishlatilishi, ya’ni ularning brokerlik balanslariga chuqurroq integratsiya qilinishini kutmoqda. Bu orqali ularga ko‘proq imkoniyat ochiladi.
Ramziy Ali eng jasur maqsadni aytdi: blokcheyn asosida, to‘g‘ridan-to‘g‘ri IPO (boshlang‘ich ommaviy taklif) qaror qilinganida. Unga ko‘ra, bunday tabiiy va to‘liq ro‘yxatga olish ramziy voqea emas, balki moliyaviy tuzulmaning tubdan o‘zgarishidir.
Tseng Xin aniq bozordagi taxminlar bermadi. Aksincha, u e’tiborni infratuzilmaga qaratdi. «Bulut infratuzilmasi haqiqiy muvaffaqiyatga erishganda, ko‘rinmas bo‘lib qoladi», dedi u. Bunday muhim o‘zgarishlarni foydalanuvchilar sezmasligi ham mumkinligini eslatdi.
Labyuk muhokamani yakunlab, muhim fikrga yana qaytdi. Institutsional qabul qilish allaqachon boshlanib bo‘lgan, bu endi kelajak emas. Har bir kompaniya bu yo‘lda harakat qilmoqda: eski tizimlarni integratsiya qilish, saqlash va barcha hududlarda meʼyorlarga bo‘ysunish bo‘yicha ishlamoqda. Asosiy infratuzilma hali to‘liq bitmagan, biroq quruvchilar jiddiy harakatda.
