So‘nggi yillarda Kayman orollari sezilmasdan mintaqaviy kripto markaziga aylandi. Bu yerda 125 dan ortiq Web3 kompaniyalari faoliyat yuritmoqda. «BeInCrypto» (axborot nashri) ushbu mahalliy sohaning tarixi, muvaffaqiyat usullari va o‘sishini chuqur o‘rgandi.
«Cayman Enterprise City» (maxsus iqtisodiy zonalar operatori) bosh direktori (CEO) Charli Kirkkonnell «BeInCrypto» (axborot nashri) bilan, hamkasblari bilan birga, batafsil suhbatga rozi bo‘ldi.
Kayman orollari: yangi kriptovalyuta markaziga aylanmoqdami?
Oxirgi 14 yil ichida Kayman orollarida uchta maxsus iqtisodiy zona faoliyat yuritdi. Ular birgalikda «Cayman Enterprise City» (maxsus iqtisodiy zonalar operatori, qisqacha CEC) nomi bilan tanilgan.
AQShning me’yoriy jihatdan juda qulay hududga aylanish bo‘yicha yaqindagi urinishlariga qaramay, CEC hozirda 125 dan ortiq kripto va Web3 kompaniyalariga mezbonlik qilmoqda. Sir nimada?
Kaymanning kripto sohasida yetakchilikka ko‘tarilishi haqida gaplashish uchun «BeInCrypto» (axborot nashri) 2013 yildan beri CECning bosh direktori (CEO) bo‘lib kelayotgan Charli Kirkkonnell bilan eksklyuziv suhbat o‘tkazdi:
“So‘nggi yillar biz uchun o‘sish yillari bo‘ldi. 2017 yilda, ICO (dastlabki tanga taklifi) boomi davrida, juda ko‘p bizneslar keldi. Keyin Covid bo‘ldi. Qayta ochilgach, to‘plangan talabni ko‘rdik. Ishlar tezlashdi va shundan beri o‘sish yo‘nalishi uzluksiz davom etmoqda,” dedi u.
Xususan, Kirkkonnellning aytishicha, CEC o‘zini dunyo darajasidagi Web3 markaz sifatida mustahkamlagach, Kayman orollarida kriptoga bo‘lgan talab «burilish nuqtasi»ga yetdi.
Kayman allaqachon bir qator sabablarga ko‘ra jozibador edi, masalan, an’anaviy moliya (TradFi) tizimlaridagi mustahkam o‘rni. Biroq «Cayman Enterprise City» (maxsus iqtisodiy zonalar operatori) bu yangi ishonchli obro‘ni noldan qurishga to‘g‘ri keldi.
Bu raqobatmi yoki o‘zaro manfaatli hamkorlikmi?
Shunday bo‘lsa-da, Kirkkonnell Kayman AQSh yoki boshqa yirik o‘yinchilar bilan mintaqaviy markaz maqomi uchun raqobatlashmoqda, degan fikrga qo‘shilmadi. U buni o‘zaro foydali munosabat deb ta’rifladi. CEC kengayish va uyg‘unlashuv (integratsiya) uchun qulayliklar taklif qiladi:
“Kayman moliyaviy fondlar sohasidagi o‘rnimizga o‘xshab mantiqan to‘g‘ri keladi. Investitsion fondga quruqlikdagi va dengizortidagi (onshore/offshore) tuzilmalar orqali kirish bo‘ladi. Bu yondashuv kripto loyihalari uchun ham ma’qul,” dedi u.
“2017 yilni eslayman. O‘sha paytda ayrim loyihalar Web3 sohasini tushunadigan mahalliy yuristlarni izlashardi. Bugunga kelib, oroldagi yirik yuridik firmalarning barchasida kripto bo‘yicha alohida guruh bor. Bu yerda topilishi qiyin, ammo juda qulay va jamlangan ekspertiza shakllandi,” — deya qo‘shimcha qildi Kirkkonnell.
Boshqacha aytganda, Kaymandagi kripto markaz mustahkamlangani sayin «qor g‘alasi effekti» yuzaga keldi. Raqobatga haddan tashqari urg‘u berish bu ustunliklarga xalaqit berishi mumkin edi.
Orollarning kuchli xalqaro aloqalari tufayli yuridik mutaxassislar zaxirasi allaqachon mavjud edi. Ammo aynan kripto bo‘yicha tajriba to‘planishi uchun yillar kerak bo‘ldi.
Ba’zi yirik bozor ishtirokchilari El-Salvador kabi manzillarga ko‘chish haqida AQShdagi qattiq tartibga solishga javoban juda ko‘p shov-shuv ko‘tardilar. Bunday kayfiyat esa har doim ham samara bermaydi. Kaymanning yo‘li aksincha, o‘zaro aloqalarni maksimal darajada samarali qilishga qaratilgan.
CECning Global harakatchanlik bo‘limi rahbari Izabel Forde bu fikrni aniq ko‘rsatdi. Undan kriptoning markazlashmagan tuzilmasi Kaymandagi kompaniyalarga jahon bozorlariga chiqishda yordam beradimi, deb so‘rashganda, u bu holat ta’sir qilmasligi ham mumkinligini aytdi. Axir orollar xalqaro moliya bilan allaqachon yaxshi uyg‘unlashgan. Kirkkonnell fikrni davom ettirdi:
“An’anaviy moliyada yondashuv biroz konservativ. Makonning markazlashmagan tabiati esa dadillikni oshiradi. Kripto kompaniyalari o‘zlari ham ko‘proq markazlashmagan, ularning jamoalari ham tarqoq ishlaydi. Bu odamlarni Kayman orollariga ko‘chishga undadi, deb o‘ylayman. An’anaviy moliyada esa bunday jarayon ancha sekin kechadi,” dedi u.
Bu qarash juda ochiq-oydin. Web3 sohasi chegaradan o‘tuvchi to‘lovlarni yo‘lga qo‘yishi, bog‘liqlik va global hamjamiyatni targ‘ib qilishi bilan mashhur.
Biroq 14 yillik tajriba shuni ko‘rsatdiki, faqat shu yo‘nalishlar Kaymanning kripto markazini barpo etishga yetarli bo‘lmadi. Bu kengayishni blokcheyn texnologiyasi emas, balki kripto tafakkuri va ish uslubi oldinga surdi.
Strategiyani takrorlash
Tabiiyki, Kirkkonnell «Kayman orollari yondashuvi»ni boshqa, tashabbuskor yangi kripto markazlar ham osongina qo‘llay oladi, deb aytishga shoshilmadi. Bu faqat yurtiga bo‘lgan mehr tufayli emas. Oldindan shakllangan AQSh bilan aloqalar va an’anaviy moliyaviy infratuzilma CECning yuksalishida hal qiluvchi rol o‘ynadi.
Demak, boshqa bir yurisdiksiya ushbu noaniq, ammo muhim ustunliklarni qat’iy tartibga solish ishtiyoqi bilan almashtirmoqchi bo‘lsa, nima bo‘ladi? CECning jozibasi qisman shundan iboratki, u aniq va qulay me’yoriy muhitni ustuvor qiladi.
Ammo bunday qulaylik nazoratni qurbon qilmasligi kerak, aks holda oqibat og‘ir bo‘lishi mumkin. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi.
Kirkkonnellning ta’kidlashicha, Kayman orollari kriptoda «o‘lchovli va ehtiyotkor» yondashuvni tanlagan. Web3 ko‘pincha yuqori xavfli, biroq barqaror markaz bo‘lish uchun past xavfli, ammo muvaffaqiyatli natijalar ketma-ket to‘planishi zarur. Qisqacha aytganda, CECga vaqt kerak bo‘ldi. Kriptosohada vaqt — bu nafaqat pul, balki ishonch. Faoliyat nafaqat yangiliklar, balki mas’uliyat bilan belgilanadi.
“Siz yurisdiksiya uchun faxr manbai bo‘ladigan tuzilma qurishni istaysiz, uyatga qolishni emas. Ba’zan xatolar bo‘ladi. Juda tezlashish va ortiqcha xavf olish — bu boshqa yurisdiksiyalar ehtiyot bo‘lishi kerak bo‘lgan tuzoq. Biz hozirgi holatga yetish uchun yillar va katta mehnat sarfladik,” — dedi Kirkkonnell.
U boshqalarning raqobatga kirishini olqishlasa-da, Kirkkonnell CEC, ayniqsa AQSh markazli kripto bozori nuqtayi nazaridan, raqobatbardosh qolish uchun tinmay ishlashini tasdiqladi.
Bu yerda u hamkorlik va raqobat kesishadigan nuqtani ko‘rsatdi. Kayman orollari maqsadi — AQSh bilan aloqador kripto kompaniyalariga ko‘mak berish, AQShning o‘rnini egallash emas.
Biroq, bunday hamkorlik boshqa hududlar uning kapitali va iste’dod oqimini tortib olishga urinmasligi kerak.
Ehtimoliy boshqa markazlar mintaqaning qizg‘in nuqtalarida shakllanishga urinishi mumkin, Singapur va Birlashgan Arab Amirliklari (BAA) qilgani kabi. Shunga qaramay, AQSh dunyo kriptosohasida tengi yo‘q yetakchi bo‘lib qolmoqda.
Veb3 (markazlashmagan internet texnologiyalari) sohasida AQSh bilan raqobatlashishga na Yevropa, na Xitoy, na boshqa biror yirik davlatda yetarli iroda ham, salohiyat ham mavjud emas.
Uzoq muddatli afzalliklar
Shunga qaramay, jarayon uzoq va murakkab bo‘lganiga qaramasdan, Charli Kirkkonnell natijalar bunga arzishini ta’kidladi. Dastlab sekin boshlandi. Keyin Kayman orollarida «qor kurrasi» effekti yuzaga keldi va kripto markaz to‘liq shakllandi.
Bugun u yerda Veb3 biznesining ma’lum bir turi afzal emas, chunki «Cayman Enterprise City (CEC)» (erkin iqtisodiy zona operatori) tabiiy va jonli hamjamiyatga ega:
«Bizda barcha bosqichlardagi va turli hajmdagi bizneslar bor. Ba’zi loyihalar — yangi startaplar, boshqalari esa allaqachon global miqyosda shakllangan. Kayman orollari har qanday loyiha uchun yaxshi maydon. Meningcha, bu yerdagi malaka darajasi, infratuzilma va tartibga solish muhiti turli yo‘nalishdagi loyihalarga qulay sharoit yaratadi», — dedi u.
Charli Kirkkonnell yakunda istalgan kriptovalyuta bilan shug‘ullanuvchi kompaniyalarni Kaymanni o‘zlari sinab ko‘rishga taklif qildi. Uning aytishicha, «CEC» (erkin iqtisodiy zona operatori) to‘rt–olti hafta ichida loyihalarni litsenziyalar, vizalar, ofis joyi va boshqa zarur resurslar bilan ta’minlab, ishga tushira oladi.
Umid qilamizki, bu biznes hamjamiyati yillar davomida yangilik yaratishda davom etadi. Kriptosohada vaqt — bu nafaqat pul, balki ishonch.
