Kripto yangiliklari hikoyalari hech qanday iz qoldirmasdan yo‘qolmoqda. Pullik press-relizlarning ta’siri haqidagi savollarni ko‘taradigan maqolalar yirik kriptovalyuta veb-saytlaridan sokin tarzda olib tashlangan, ular hech qachon chop etilmagandek deyarli iz qoldirmayapti.
Shu bilan birga, minglab reklama e’lonlari sanoatni to‘ldirishda davom etmoqda. Ular sohada yangi hikoyalarni shakllantiradi, narxlarni harakatga keltiradi va jurnalistika bilan reklama o‘rtasidagi chegarani chambarchas aralashtirib yuboradi.
Qorong’u yo’nalish: Qolib ketishdan qo’rqish (FOMO)ni kuchaytiradigan yashirin jarayonlar
«Chainstory» (tahlilchi tashkilot) 2025-yil 16-iyundan 1-noyabrgacha tarqatilgan 2 893 ta press-relizni tahlil qildi. Sunʼiy intellekt (AI) yordamida matnlarga hissiy kayfiyat (sentiment) va xavf darajasi aniqlanib, CryptoLegal.uk (huquqiy xizmat), Trustpilot (onlayn sharhlar platformasi) va firibgarlik haqida xabar beruvchi manbalar kabi qora ro‘yxatlar bilan solishtirildi. Hisobotda quyidagilar aniqlandi:
- 62% xabarlar yuqori xavfli (35,6%) yoki tasdiqlangan firibgarlik loyihalaridan (26,9%) chiqqan.
- Past xavfli loyihalar press-relizlarning faqat 27 foizini tashkil qilgan.
- Baʼzi sohalarda, masalan, bulutli mayning, firibgarlik yoki yuqori xavfli mazmunda, press-relizlarning taxminan 90 foizi ana shu turdagi loyihalarga tegishli bo‘lgan.
Matnlarning ohangi juda reklama xarakterida edi:
- Neytral: 10%
- Ortacha bo‘rttirilgan: 54%
- To‘liq reklama mazmunida: 19%
Kontent turlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab xabarlar yuzaki va ahamiyatsiz mavzuga bag‘ishlangan:
- Mahsulotdagi kichik o‘zgarishlar yoki yangilanayotgan funksiyalar haqida: 49%
- Birjaga ro‘yxatga olish eʼlonlari (spam): 24%
- Korporativ darajadagi muhim voqealar (mablag‘ yig‘ish, kompaniya birlashish va sotib olish): 2% (58 ta xabar)
Shundan kelib chiqib, tadqiqotchilar bunday holatlar «sun’iy rasmiylik aylanishi»ni yuzaga keltirishini xulosa qilishdi. Shubhali loyihalar o‘ndan ortiq OAVda, jumladan «asosiy moliyaviy platformalar», yon panel va kripto sohasi ichki to‘plovchi veb-saytlarda pullik xabarlarni joylashtirib, kafolatlangan reklama bilan chiqishmoqda.
Bunday joylashtirish «Shu yerda ko‘rildi» bo‘limlarini to‘ldirishga imkon beradi. Bu orqali foydalanuvchilarda tanishlogosidan foydalanib, mazkur loyiha ishonchli degan tasavvur paydo bo‘ladi va ommaviy investorlarni qolib ketishdan qo‘rqishga (FOMO) undaydi .
Sarlavhalar ataylab reklama so‘zlari bilan to‘ldiriladi, masalan, “AI asosidagi inqilob” yoki “RWA o‘yin qoidalari o‘zgarishi”. Bu iboralarni «tahririy jamoalar» sinchiklab tekshirsa, aslo qabul qilmas edi.
Reklama uchun sarflangan pullar haqiqatdan koʻra balandroq “gapiradi”
Ekotizimda «TradFi» (An’anaviy moliyaviy tizimlar)dagi suiiste’mollarga o‘xshash holatlar ko‘plab uchrar ekan. «SEC» (AQSH Qimmatli qog‘ozlar va birjalar bo‘yicha komissiyasi – davlat tashkiloti) maʼlumotlariga ko‘ra, press-relizlar 2002-2015-yillarda OTC (birjada ko‘rsatilmagan) penny-stock (arzon narxli aksiyalar) bilan bog‘liq 73% pump va dump sxemalarini (narxlarni ataylab o‘stirib, so‘ng sotib yuborish) kuchaytirgan.
Kriptosohada esa natija yanada kuchli: so‘zlarni avtomatik o‘rganuvchi algoritmik savdo botlari «hamkorlik» yoki «ro‘yxatga olish» kabi so‘zlarni ajratib olib, avtomatik xarid buyurtmalarini ishga tushiradi.
Natijada qisqa muddatli narx o‘sishi yuzaga chiqadi. Biroq, loyiha kutilyotgan natijani bermasa, ko‘pincha kutilmagan pastlashlar ham sodir bo‘ladi.
Vaziyatni murakkablashtiradigan jihatlardan biri – «FTC» (AQSH Federal savdo komissiyasi – davlat organi) «native reklama» uchun ochiq va ravshan belgi qo‘yishni talab qiladi. Amalda esa ko‘plab kripto saytlarda “Press-reliz” bo‘limlari neytral ko‘rinish oladi. Bu esa pullik reklama ekanini yashirib, mustaqil va ishonchli informatsiya kabi taassurot qoldiradi.
Odatda oddiy investorlar ko‘plab mashhur saytlar va taniqli domenlarda joylashtirilgan xabarlarni haqiqatdan ham ishonchli deb qabul qiladi.
Kriptovalyuta yangiliklari ortida kim turibdi va kim boshqaradi?
«Chainstory» (tahlilchi tashkilot) topilmalari dastlab kriptovalyuta OAVlarida keng tarqaldi, «TradingView» (analitik platforma), «KuCoin» (kripto birja), «MEXC» (kripto birja) va boshqalarda yoritildi. Shu bilan birga, asosiy maqolalar bir nechta saytlarda bir sabab ko‘rsatilmasdan olib tashlandi.
- «Investing.com» (moliyaviy axborot portali) – ilgari bu yerda “Kripto press-relizlarining aksariyati yuqori xavfli loyihalardan. Chainstory tadqiqot natijalari” sarlavhali maqola bor edi.
- «CryptoPotato» (axborot sayti), bu manba oldin axborot xizmatlarining reklama joylashini “pullik mahsulot”ga aylantirayotganini ta’riflagan edi.
Hech qanday 404 xatolari yoki xabarnomalar bo‘lmadi. Postlar shunchaki qidiruvdan va arxivdan olib tashlangan.
«BeInCrypto» (axborot sayti) elektron pochta orqali ko‘rgan manbalarda aytilishicha, haq evaziga axborot joylashtiroladigan tizimda ishtirok etayotgan bir tashkilot rahbari, mazkur saytlarga murojaat qilib, xabar mazmunida go‘yoki xatolik yoki tarafkashlik borligini bildirgan.
Ayrim tahririyatlar bunday so‘rovga rozi bo‘lishdi. Bu jarayon tahririyatlarning mustaqilligiga reklama beruvchilar bosimi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
E’tiborli jihat shuki, ko‘pgina kriptovalyuta axborot saytlari reklama va press-relizlardan tushadigan daromadga ayniqsa ayirboshlash bozori (bear market) va reklama byudjeti qisqargan paytda ko‘proq bog‘liq.
Shu bilan, tanqidiy hisobotlar daromadga salbiy ta’sir qilsa, bunday xabarlar sokin olib tashlanishini yoki tahririy o‘z-o‘zini senzura qilishni kutish mumkin.
“Men saytdagi kundalik ish va tahririyatga aloqam yo‘q. Bu haqda so‘rab bilishim zarur,” – deya javob berdi «CryptoPotato» (axborot sayti) vakili Yuval Gov, «BeInCrypto» so‘roviga.
Markazdagi inson: Nadav Dakner va Chainwire
Pullik PR tizimining markazida Nadav Dakner ismli inson turadi. U «Chainwire» (MediaFuse Ltd., axborot kompaniyasi) hammuassisi va bosh direktori bo‘lib, kripto va TradFi (an’anaviy moliya) saytlarida “kafolatlangan chiqish” xizmatini taklif qiladi.
«Kripto va blokcheyn yangiliklaringizni yetakchi soha nashrlarida kafolatlangan yoritilishi bilan e’lon qiling», — deb yozilgan «Chainwire» veb-saytida.
Mavzuga yaqin manba «BeInCrypto» axborot resursiga Nadav asarlarining o‘chirilishiga sababchi bo‘layotganini ma’lum qildi.
«Chainwire» axborot resursi «Chainstory» axborot resursida ta’kidlangan ishlash uslublarini takrorlaydi: o‘nlab axborot vositalarida yangiliklarni tarqatish, ko‘rinishni oshirish evaziga ularni tarqatish orqali ko‘plab odamlar xatti-harakatiga ta’sir qilish vositasi sifatida ishlatiladi.
Tanqidiy e’tirozlarga qaramasdan, «Chainwire» axborot resursi ta’sir kuchini saqlab qolmoqda:
- 2026-yil 2-fevralda bo‘lib o‘tgan «CoinGape» mukofotida (tashkilot) «Eng yaxshi PR xabar agentligi» deb topildi.
- 2025-yilgi kampaniyalar uchun «G2» reyting maydonchasida (tashkilot) yuqori baho oldi.
Bu orada, Dakner’ning avvalgi loyihalari vaziyatga qo‘shimcha aniqlik kiritadi. U «MarketAcross» va «InboundJunction» tashkilotlarini hamasoschilaridan biri bo‘lgan hamda 2017-yilda «Gladius Network ICO» (ICO – dastlabki tanga taklifi loyihasi)da ishtirok etgan, bu loyiha taxminan 12,7 million AQSh dollari miqdorida «Efirium» (kriptovalyuta) yig‘gan.
«SEC» (Amerika Qo‘shma Shtatlari Qimmatli qog‘ozlar va birjalar bo‘yicha komissiyasi–tashkilot) 2019-yil fevral oyida «Gladius» bilan ruxsatsiz qimmatli qog‘oz chiqarish bo‘yicha kelishuvga erishdi, pullarni qaytarish va mahsulotni ro‘yxatdan o‘tkazish majburiyatini yuklagan, biroq o‘z xato va qonunbuzarliklarini o‘zi ochiqlagani sababli jarima qo‘llamadi.
Shundan so‘ng «Gladius» loyihasi o‘sha yilning oxirida to‘liq talablarga rioya qilmay, yopilib ketgan va natijada sarmoyadorlarga to‘liq tovon puli yetkazilmagan.
«Gladius» va «Krypton Blockchain Holdings» (2018-yil) ishi bo‘yicha sud hujjatlarida Daknerning «Gladius»ni «Krypton Capital»ga («Ilan Tzorya» asoschisi) tanishtirganligi bayon qilinadi. «InboundJunction» (tashkilot) kompaniyasi «oq qog‘oz» – loyiha hujjatlarida marketing va PR hamkori sifatida qayd etilgan.
Qator xabarlar Dakner’ni amalda bosh marketing direktori va investorga o‘xshatgan. «FinTelegram» axborot resursi hamda «CryptoTicker» axborot resursi (2025-yil oktyabr) olib borgan jurnalistik tekshiruvlarda, u moliyalashtirish jarayonlariga yaqin ekanligi, hamda ushbu faoliyat firibgarlik tarmoqlari bilan bog‘liqligi borasida, xususan, «Gery Shalon», «Vladimir Smirnov» va «Gal Barak» singari shaxslar nomi tilga olinadi.
Asosiysi, bu aloqalar bilvosita bo‘lib, Dakner’ga nisbatan hech qanday ayblov qo‘yilmagan.
2025-yilda «Chainwire» axborot resursiga nisbatan alohida ekspluatatsion, jumladan, pullik «sinov» kampaniyalari uchun haq to‘lamaslik va nashriyotlarni aloqasiz qoldirish shaklidagi faoliyat bo‘yicha ayblovlar ham ilgari surildi.
Diqqatga sazovor tomoni shundaki, Dakner yoki «Chainwire» axborot resursining «Chainstory» axborot resursidagi maqolalarni olib tashlashiga bevosita bog‘liqligi aniqlanmagan.
Biroq, ekotizimlar va vaqt jihatidan mos tushishi, tijorat aloqalari tanqidiy materiallarning bostirilishiga olib kelayotgani borasida savollar yuzaga keltirmoqda.
Kriptovalyuta bozorini shakllantiradigan sokin, ammo kuchli ta’sirlar
«Chainstory» axborot resursining tadqiqoti bozorda ishonchlilikni sotib olish, manipulyatsiya qilish yoki yashirincha yo‘q qilish mumkinligini fosh etdi. Arxivlardan tanqidiy hisobotlar joyidan yo‘qolsa, bu asl muammolarga sabab bo‘lgan shaffoflik yetishmasligi va sun’iy yaratilgan ishonch muhitini mustahkamlaydi.
Kriptovalyuta dunyosida keng tarqalgan shov-shuv va vahimada oddiy foydalanuvchilar uchun shubha bilan yondashish juda muhim. Bitimlarni blokcheyn ma’lumotlari orqali mustaqil tekshirish, mustaqil manbalardan xabarlarni solishtirish, hamda axborot va reklama qilishdan tushadigan daromadlarni hisobga olish, «pul-to‘la-o‘ynang» – pullik reklama doirasiga tushib qolmaslik uchun zarurdir.
Kriptosohada davom etayotgan axborot urushlarida, eng sokin tahrirlar — o‘chirilgan postlar, qayta yozilgan arxivlar va yo‘q qilingan tahlillar — eng aniq ko‘rinadi. Ular doim bevosita ko‘rinmaydigan, ammo bozor natijalarini, jamoatchilik fikrini va boshqalarning hissiyotini shakllantiruvchi mexanizmlarni ochib beradi.
«Chainwire» axborot resursi «BeInCrypto» axborot resursining izoh berish so‘rovi uchun darhol javob bermadi.
