Raqamli aktivlardan foydalanuvchilar, zanjirdagi faoliyat hajmi oshayotgan bir paytda, kriptovalyutalar bo‘yicha soliqlarni qanday topshirishni o‘ylab xavotir bildira boshlashdi.
Ushbu masalalar turli mamlakatlarda «Kripto-Aktivlarni Hisobotlash Tizimi» (CARF) — xalqaro tartibga soluvchi tashkilot tomonidan joriy etilishi bilan bog‘liq yangilanish fonida yuzaga chiqmoqda. Ushbu tizim kriptovalyutalarga doir soliqqa tortish qismlaridagi uzoq yillik muammolarni hal qilish uchun joriy qilindi.
AQSHda ichki daromad xizmati (IRS) tomonidan kriptovalyutani soliq hisobotida ko‘rsatish talablari
Ma’lumot uchun aytish kerakki, Amerika Qo‘shma Shtatlarining «Ichki daromadlar xizmati» (IRS — soliq organi) raqamli aktivlarni mulk sifatida ko‘radi. Shu sababdan, bitkoin va boshqa tokenlar savdosi, xizmat uchun to‘lovlar, steiking (foizlarni olish uchun blokcheynga qo‘yilgan tokenlar), airdrop (tokenlarni tekin olish) va boshqa harakatlardan tushgan daromad va kapital o‘sishni soliqqa taqdim etishni talab qiladi.
E’tiborli jihati shuki, kriptovalyutani oddiy ushlab turish foyda yoki zarar keltirmaydi. Shuning uchun bunga soliq qo‘llanilmaydi. Soliqqa tortish — faqatgina aktyor sotilsa va uning o‘rniga naqd pul yoki boshqa kriptovalo valuta olinadigan vaqtda yuzaga keladi. Aynan mana shu fursatda, daromad «realizatsiya qilingan» hisoblanadi va soliq voqeasiga aylanadi.
«E’tiborda tuting: ko‘plab daromadlar soliqqa tortiladi. Daromadlarni to‘g‘ri hisob-kitob qilmaslik foizlar va jarimalar to‘lanishiga olib kelishi mumkin», — deyiladi yo‘riqnomada.
2025-yil uchun soliq topshirishning o‘rnatilgan muddati — 2026-yil 15-aprel. Ushbu sana dam olish kuniga yoki bayramga to‘g‘ri kelsa, bir kun keyinroq bo‘ladi. Soliq to‘lovchilar hisobot topshirish muddatini 2026-yil 15-oktabrgacha uzaytirishni so‘rashi mumkin, biroq bu faqat hisobot topshirish uchun amal qiladi, to‘lovga emas.
Ko‘plab tranzaksiyalar sharoitida investorlar uchun kriptovalyuta soliqlarini topshirishda yuzaga keladigan muammolar
Soliq qoidalari aniq bo‘lsa-da, ijro qilish murakkabligicha qolmoqda. Ko‘p operatsiyalar qiladigan sarmoyadorlar uchun markazlashgan va markazlashmagan birjalarda, blokcheyn ko‘priklari, likvidlik havzalari, derivativ platformalarda, bir nechta hamyonlar orqali bo‘lgan amallarni hisoblab, tartibga keltirish katta muammodir.
Bitimlarni noto‘g‘ri tasniflash yoki xarajat asosini buzib hisoblash natijasida foyda va zararlarni noto‘g‘ri aniqlash xavfi bor.
«Eng qo‘rqinchli tomoni shuki, isbot yuklamasi soliq to‘lovchiga yuklanadi… Agar siz hisoblarni aniq yuritmasangiz, jiddiy muammoga duch kelishingiz mumkin», — deya yozgan kripto soliqlari bo‘yicha xizmat ko‘rsatuvchi kompaniya X ijtimoiy tarmog‘ida.
Bu murakkablik eng ko‘p tez-tez savdo qiladigan treyderlarda ko‘zga tashlanmoqda. Masalan, «Kripto Seyf» laqabli investor 2025-yilda bir nechta blokcheynlarda salkam 17 000 ta operatsiya bajarganini aytgan.
Foydalanuvchi so‘zlariga ko‘ra, hozirda mavjud soliqlarni hisoblash dasturlari bitimlar tarixini jamlay oladi, lekin aniq soliqni hisoblash uchun to‘liq qo‘lda ko‘rib chiqish kerak bo‘ladi.
«Shuning uchun bu yil men faqat bankdan yechib olingan puldan soliq to‘layman, chunki har savdoning kapital foydasini hisoblashning imkoni yo‘q», — deyiladi foydalanuvchi X ijtimoiy tarmog‘idagi postida.
Uning hisob-kitobicha, bu yondashuv amalda 15 000–30 000 dollar ortiqcha to‘lov qilishga olib keladi. Bu holat boshqa investorlarni ham qiziqtirib qo‘ydi.
«Men har yili 2012-yildan beri ortiqcha pul to‘layman», — deya bildirgan yana bir kuzatuvchi X ijtimoiy tarmog‘ida.
Taxallusi «Snooper» bo‘lgan investor e’tirof etishicha, ayniqsa ko‘p tranzaksiyali holatlarda kriptovalyuta soliqlarini to‘g‘ri topshirish ilg‘or soliq vositalarini, blokcheyn izlovchilarini va ma’lumotlarni o‘zi yuklab olishni talab qiladi. Hattoki bu vositalardan foydalanganda ham jarayon soddalashib ketmaydi.
Bu holat ko‘rsatadiki, to‘g‘ri huquqiy rioya qilish endilikda odatdagi buxgalteriya amaliyotidan tashqari texnik bilimlarni ham talab qilmoqda.
Dunyo boʻylab kriptovalyuta soliqlari hisoboti yangi bosqichga kirib bormoqda
Ayni vaqtda, 2026-yil ko‘plab davlatlarda kriptosoliq bo‘yicha global tartibotni keskin o‘zgartirdi. 2026-yil 1-yanvardan boshlab, 48 ta yurisdiksiya CARF tizimini amalga qo‘lladi.
Ushbu tartib, qamrovi ichida bo‘lgan xizmat yetkazib beruvchilardan mijozlar haqidagi batafsil ma’lumotlarni yig‘ishni, foydalanuvchi soliq rezidentligini tasdiqlashni va hisobotlarni har yili mahalliy soliq organlariga topshirishni talab qiladi. Bu hisobotlarda hisobdagi pullar va operatsiyalar tafsilotlari ko‘rsatiladi.
Bu ma’lumotlar xalqaro axborot almashinuvi bo‘yicha mavjud kelishuvlarga muvofiq davlatlararo ulashiladi. Ushbu ma’lumotlar bo‘yicha avtomatik xalqaro almashinuvi birinchi marta 2026-yil 1-yanvarda boshlanishi rejalashtirilgan. Bu sana mamlakatlar uchun mavjud qonunchilik asoslarini va hisobot tizimlarini yaratish bo‘yicha asosiy muddat sifatida belgilangan.
Bu tashabbusga Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Yaponiya, Janubiy Koreya, Braziliya va ko‘plab Yevropa Ittifoqi davlatlari qo‘shilgan. AQSH, Kanada, Avstraliya va Singapur ham keyinroq qo‘shilishi ko‘zda tutilgan.
Umuman olganda, 75 ta yurisdiksiya CARFni joriy qilishga va’da bergan. Shu bilan birga, bu harakat jamoatchilik orasida keskin tanqid uyg‘otmoqda.
«Dunyoning 48 davlatida CARF 2027-yil joriy etilishidan oldin kriptosoliq ma’lumotlari allaqachon to‘planmoqda. Faqat bir tasavvur qiling, davlat o‘zi chiqarmaydigan kriptovalyuta uchun ham soliq to‘lashga majburlik. Qoidabuzarliklar ortidan kelgan qulayliklar bilan birga xususiylik yo‘qoldi, kriptoda maxfiylik avvalgidek emas», — deya fikr bildirgan «London Real» — media kompaniyasining asoschisi va boshlovchisi Brayan Rouz X ijtimoiy tarmog‘ida.
Bu voqealar «beincrypto» axborot portali (internet sayti) ta’kidlaganidek, davlatlar tomonidan belgilangan qoidalar va investorlarning ular talablariga amal qilish imkoniyati o‘rtasidagi tafovut tobora ortib borayotganini ko‘rsatadi. Davlat tashkilotlari hisobot tizimlarini ishlab chiqayotgan bir paytda, ko‘plab investorlar hanuzgacha bir nechta blokcheyn tarmog‘ida va katta hajmdagi operatsiyalarni boshqarishda qiynalayotgan vositalarga tayanmoqda.
Dunyo miqyosida soliq siyosati keskinlashar ekan, kriptovalyutadan tez-tez foydalanadigan foydalanuvchilar murakkab hisobot tizimlarini ishlab chiqmasalar, noto‘g‘ri hisobot berish, yuqori soliq to‘lash va soliq organlari bilan kelishmovchilikka duch kelish xavfi ortmoqda.
