Yevropada «Markets in Crypto-Assets Regulation (MiCA)» – ya’ni «Kriptoaktivlar bozori to‘g‘risidagi tartibga solish» qonuniga binoan tartibga solingan barqaror tokenlar bozori o‘sib bormoqda. Ammo to‘liq ikki yil o‘tganiga qaramay, bir toifa hali ham bo‘sh qolmoqda: Yevropa Ittifoqida birorta ham aktiv zaxirasi bilan kafolatlangan token (ART – Asset-referenced token) ruxsatnoma olmagan.
«Yevropa Qimmatli qog‘ozlar va bozorlari bo‘yicha boshqarmasi» (ESMA – moliyaviy nazorat organi) ma’lumotlariga ko‘ra, 19 ta litsenziyalangan chiqaruvchi va 29 ta tartibga solingan barqaror token mavjud. Shu bilan bir qatorda, tovarlar yoki ‘savatcha’ (bir nechta aktivlar yig‘indisi) bilan ta’minlangan tokenlar bo‘yicha natija hali ham nolga teng.
Raqamlar aslida nimani ko‘rsatadi
MiCA, ya’ni «Kriptoaktivlar bozori to‘g‘risidagi tartibga solish», 2024 yil 30-dekabrda to‘liq kuchga kirdi va unda barqaror tokenlar ikkita asosiy toifaga bo‘linadi.
- Elektron pul tokenlari (EMT – Electronic money tokens) – bular faqat bitta pul birligi bilan kafolatlanadi.
- Aktiv zaxirasi bilan kafolatlangan tokenlar (ART – Asset-referenced tokens) – bir nechta aktivlar, tovarlar yoki tanga emas, masalan, oltin bilan ta’minlangan bo‘ladi.
2026 yil mart oyidagi yangilanishga ko‘ra, ESMA’ning oraliq MiCA registrida 19 ta EMT chiqaruvchiga ruxsat berilgan va ular 11 mamlakatda joylashgan. Bu raqam ikki oy oldin 10 mamlakatda 17 ta chiqaruvchi edi.
Fransiya 5 ta litsenziyalangan chiqaruvchi bilan yetakchi. Litva, Lyuksemburg, Malta va Niderlandiyada har birida 2 tadan chiqaruvchi ruxsat olgan.
Hozir aylanayotgan 29 ta EMT tokenlarning 17 tasi yevro, 9 tasi AQSH dollari bilan kafolatlangan, va 3 tasi Chexiya kronasi, Britaniya funt sterlingi hamda Shveytsariya frankiga bog‘langan.
ART (aktiv zaxirasi bilan kafolatlangan tokenlar) bo‘yicha ustunda esa hali ham «nol» raqami saqlanib qolmoqda.
Tuzilmasidagi muammolarga ishora qiluvchi tafovut
MiCA qonunida ARTlar uchun to‘liq ikki bob – III va IV sarlavhalar ajratilgan. Ularning yo‘qligi tasodif emas va nazoratdan ko‘zdan qochgan o‘tish emas. Bu holat ARTlarga qo‘yilgan qonunchilik talablari amalda bajariladimi, degan bevosita savolni keltirib chiqaradi.
Patrick Hansen, ya’ni «Circle» kompaniyasining Yevropa Ittifoqidagi strategiya va siyosat bo‘yicha rahbari fikriga ko‘ra, bu vaziyatda qonunchilikdagi yanada chuqurroq muammolar mavjudligini anglatadi.
«Hali ham 0(!) ART – deyarli ikki yil o‘tdi. ARTlar… qonunchilikning muhim qismini (III va IV sarlavha) qamrab olgan bo‘lsa-da, hali ham faol chiqmayotgani tizimli to‘siqlardan dalolat beradi. MiCA bo‘yicha tez orada kutilayotgan ko‘rib chiqish ana shu muammolarni hal qilish va ART uchun amaliy rejim yaratish uchun imkoniyat», deb yozadi Hansen «X» ijtimoiy tarmog‘i orqali.
Patrick Hansen, shuningdek, hozirda ruxsat olgan EMT tokenlarning o‘zi ham kriptovalyuta bozori doirasidan chetga chiqmayotganini ta’kidladi.
Savolga javoban, ya’ni barqaror tokenlardan moliyaviy tashkilotlar yoki kripto sohasidan tashqaridagi foydalanuvchilar foydalanadimi, degan savolga u «ko‘pincha hali ham kripto ichida, ammo soha kengaymoqda», deb izoh berdi.
Bu baho umumiy kontekstda muhim ahamiyatga ega.
Dunyo bo‘yicha eng yirik 50 barqaror token ichida, Hansen ta’kidlashicha, hozirgi vaqtda faqat USDC, USDG va EURC tokenlari MiCA talablariga to‘liq javob beradi – bu esa butun barqaror tokenlar bozorining juda kichik qismini tashkil qiladi.
Qonuniy bosim kuchayib bormoqda
Barqaror tokenlar bo‘yicha ma’lumotlar fonida ESMA (moliyaviy nazorat organi) «kriptoaktivlar xizmat ko‘rsatuvchi provayderlari» (CASP – ya’ni, kripto sohasidagi xizmat ko‘rsatuvchilar)ga o‘z faoliyatini tartibga solish uchun ruxsatnoma olish bo‘yicha bosimni oshirmoqda. Bu, ularning milliy o‘tish davri tugashiga qadar amalga oshirilishi kerak.
Aksariyat «eski ruxsat» berilgan davrlar (grace period) 2026 yil 1-iyulda tugaydi va ularni uzaytirish kutilmayapti.
2025 yil dekabr oyida ESMA ruxsatsiz faoliyat olib borayotgan CASPlardan o‘z faoliyatlarini bosqichma-bosqich to‘xtatish rejasini ishlab chiqishni talab qildi. Milliy regulyatorlarga esa, oxirgi daqiqada topshirilgan arizalarni «yuqori ehtiyotkorlik» bilan ko‘rib chiqishni tavsiya etdi.
Barqaror token chiqaruvchilar uchun ham, tartibiy talablarni bajarish bo‘yicha vaqt qisqarib boryapti. 2025 yil dekabridan boshlab oq qog‘oz (whitepaper) iXBRL formatida topshirilishi zarur. Shuningdek, savdo daftari bo‘yicha ma’lumotlarni JSON formatida yuritish qoidalari 2025 yil aprelida joriy qilindi.
ART, ya’ni aktiv zaxirasi bilan kafolatlangan tokenlarga oid dolzarb savollar yaqinlashib kelayotgan MiCA qonuni ko‘rib chiqilishida albatta kun tartibiga chiqadi. Zero, regulyatorlar ARTlarga bitta ham ruxsat berilmagani amaldagi siyosatning muvaffaqiyatsizligi deb baholaydimi yoki ehtiyotkorlik belgisi sifatida qaraydimi – bu kelgusida tovar va bir nechta aktivlarga bog‘langan tokenlarni qanday boshqarish bo‘yicha qoidalar shakllanishini belgilaydi.
