«Top10VPN» (VPN xizmatlari bo‘yicha tadqiqotlar tashkiloti) ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda Rossiya internetdan 37 166 soat uzilgan. Natijada mamlakat iqtisodiyoti 11,9 milliard dollar yo‘qotgan. Kamchatka va boshqa hududlarda odamlar haftalab signal izlash bilan ovora bo‘lsa, rasmiylar esa pensionerlarni raqamli hamyonga o‘tishga o‘rgatish bilan mashg‘ul.
2026-yil mart oyi voqeligida raqamli rubl elektr ta’minoti yo‘q qishloqda kosmodrom qurishga urinishga o‘xshaydi. Zamonaviy yuqori texnologiyali pul birligi faol targ‘ib qilinar ekan, Rossiya rasmiysi esa internet uzilishlari bo‘yicha dunyo rekordlarini yangilamoqda.
Asosiy savol — hukumat doimiy ravishda mobil internetni o‘chirib tursa, raqamli to‘lovlarni qanday amalga oshirish mumkin? Mutaxassislar bu savolga «BeInCrypto» (kriptovalyuta yangiliklar axborot portali) nashri uchun javob berishdi.
To‘xtatilish ortidagi raqam
Rossiya Markaziy banki (moliyaviy boshqaruv tashkiloti) konsepsiyasining asosiy xususiyati – valyutani «raqamli naqd pul»ga aylantirishdir. Pul vositachilarsiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri ikki smartfon o‘rtasida ham internet aloqasisiz ham harakatlanishi kerak.
Biroq, mutaxassislarning qayd etishicha, nazariyaga nisbatan amaldagi ishlanma ancha orqada qolmoqda.
Andrey Mixailishin, «BRICS Pay» (to‘lov tizimlari kompaniyasi) AJ bosh direktori shu fikrdaki, chorasiz, yarimta yechimlar foyda bermaydi. Andrey Mixailishin yana Rossiya Savdo-sanoat palatasi (ishbilarmonlar uyushmasi) huzuridagi Moliyaviy bozorlar va investitsiyalar bo‘yicha kengashning To‘lov tizimlari va transchegaraviy hisob-kitoblar qo‘mitasi raisi hamdir.
Agar aloqa kanali bo‘lmasa, hech qanday texnik sozlamalar tranzitga yordam bermaydi. Bu holatda mobil qurilma ichida to‘liq ishlaydigan sovuq hamyon zarur bo‘ladi.
«Agar umuman aloqa kanali mavjud bo‘lmasa, trafik kim orqali o‘tsa ham yetib bormaydi. Demak, raqamli rubl uchun chinakam oflayn mexanizmlar — ya’ni to‘lov amalga oshirayotgan qurilma bog‘lanmay turib ham, qabul qiluvchi qurilmasi internetga ulangan holda ishlash imkonini beruvchi usullar zarur. Bunga misol sifatida Rossiya patentining 2801424-soni ko‘rsatilishi mumkin», — deya tushuntirdi mutaxassis.
Andrey Mixailishinga ko‘ra, qurilma «sovuq hamyon» sifatida vaqtincha mablag‘ saqlaydi va aloqa tiklangach, Markaziy bank platformasi bilan sinxronlanadi.
Texnik jihatdan bu tizim, an’anaviy onlayn to‘lovlarga emas, balki «raqamli kesh»ga yaqinroq hisoblanadi.
Denis Balashov, «SkyCapital» (investitsiya kompaniyasi) bosh direktori hodisaga ancha amaliy nazar bilan qaraydi. Uningcha, internet uzilishi elektr uzilishiga o‘xshaydi.
Bunday paytda metro turniketlaridan to chiptalar kassalarigacha butun infratuzilma to‘xtab qoladi. Denis Balashov nazarida, bunday sharoitda raqamli yangiliklar hech qanday ma’no kasb etmaydi.
Hokimiyat vakillari, hatto bloklangan paytda ham, ayrim manbalar ochiq bo‘lib qolishi uchun maxsus ro‘yxat — oq ro‘yxatlar tuzishga harakat qilmoqda. Denis Balashov fikricha, raqamli rubl bunday ro‘yxatlarda ustuvor maqom oladi.
Biroq, «Voronkov Ventures» (konsalting kompaniyasi) asoschisi Andrey Voronkovning ta’kidlashicha, valyuta uchun oq ro‘yxat konsepsiyasi aslo foydasiz. Uningcha, raqamli rubl o‘zi mustaqil tarzda ishlash imkoniga ega bo‘lmog‘i lozim.
«Oq ro‘yxat, aslida, alohida suveren internetni anglatsa-da, raqamli rubl odatda internetga ulanmasdan ham ishlash qobiliyatiga ega. Shuning uchun raqamli rubl uchun oq ro‘yxat biror ma’no bermaydi», — deya izoh berdi manbamiz.
Hududiy sinovlar va ijtimoiy nazorat
Tizim butun infratuzilma muammolaridan aniq boshqaruv ssenariylariga o‘tmoqda. Masalan, Rostov viloyatida raqamli valuta allaqachon «FK Rostov» (futbol klubi)da sinovdan o‘tkazilmoqda.
Klubga subsidiya ajratish ham aqlli shartnoma (maxsus dasturiy kod) orqali amalga oshirilmoqda. Hududiy iqtisodiy rivojlanish vaziri Pavel Pavlov buni mashq jarayoni deb atadi.
Dasturiy kod yordamida rasmiylar har bir «rangli» rubl (ma’lum bir harajat turi uchun mo‘ljallangan pul) — masalan, faqat ish haqi yoki asbob-uskunalar uchun — turlarini alohida boshqara oladi. Bunday rubl boshqa maqsadga ishlatib bo‘lmaydi.
Biznes uchun bunday shaffoflik afzallik bo‘lishi kerak. Andrey Mixailishin qayd etishicha, pul raqamlashtirilganida nazorat texnologiyasi faqat takomillashtiriladi va aniqlikka erishiladi:
«Hozirgi kunda bu ishlar bo‘lakma-bo‘lak, ko‘p qo‘lda bajariladi va ko‘p xatoliklar uchraydi, lekin raqamli rubl bilan birgalikda tahlil vositalari yagona va aniq bo‘ladi».
Mutaxassis so‘zlariga ko‘ra, «oq» biznes uchun bu jarayon Markaziy bank risklarini aniqroq baholash hisobiga asossiz blokirovkalarni kamaytiradi.
Biroq, ijtimoiy sohada hali ham xavotirlar saqlanib turibdi. Andrey Voronkov ogohlantirishicha, pul birligi dasturlashtiriluvchi kupon tizimiga aylanish xavfi bor.
2026-yil yanvar oyidan boshlab, raqamli rubl barcha federal to‘lovlarda rasmiy tarzda joriy etilgan. Garchi Davlat dumasi deputati Yaroslav Nilov majburiy to‘lovlar bo‘lmaydi, deb va’da bergan bo‘lsa ham, jamiyatda taraddudlar davom etmoqda.
FSB (Federal xavfsizlik xizmati) nazorati ostida ma’lumotlarni himoya qilish
Raqamli rubl tizimi yagona vertikal struktura sifatida yaratilmoqda. Bu tizimda xavfsizlik «Rossiya Markaziy banki» (moliyaviy boshqaruv tashkiloti) platformasiga tayanadi, koʻplab alohida bank axborot tizimlariga emas.
- Andrey Mixailishin ta’kidlaydiki, bu yerda xavfsizlik talablari oddiy banklarga nisbatan kuchliroq.
Foydalanuvchilarning raqamli sertifikatlari «Markaziy bank»ning markaziy ofisida saqlanadi. Barcha xabarlar FSB (Davlat xavfsizligi xizmati) talablari asosida maxfiylashtirilgan kanallar orqali uzatiladi.
Platforma ishtirokchilari mustahkam xavfsizlik choralari bilan maxsus shlyuzlar qurishga majburdir.
- Denis Balashov ham inson omilining ahamiyatiga alohida urg‘u beradi.
Eng xavfsiz tizim ham zaif bo‘lib qoladi, agar foydalanuvchi o‘zining maxfiy ma’lumotlarini firibgarlarga ijtimoiy muomala usullari orqali ixtiyoriy tarzda topshirsa.
Xulosalar
2026-yil mart holatiga ko‘ra, vaziyat tahlili shuni ko‘rsatadiki, yangi turdagi valyutaning muvaffaqiyati reklama kampaniyalariga emas, balki asosiy muammolarni hal qilishga bog‘liq:
- Texnologik mustaqillik.
To‘liq quvvatli “oflayn” imkoniyatlar («raqamli naqd pul») va smartfonlarda “sovuq” saqlash mexanizmlari bo‘lmasa, Andrey Mixaylishin ta’kidlaganidek, raqamli valyuta internet uzilib qolishi holatlarida himoyasiz bo‘lib qoladi.
Operatorlar tomonidan yaratiladigan “oq ro‘yxatlar” — bu faqat vaqtinchalik yengillik, to‘liq xizmat ko‘rsatish yo‘qolganida yechim emas.
- Boshqaruv va erkinlik muvozanati
Aqlli shartnomalar va valyutani “ranglash” tizimi davlatga nazoratni kuchaytiradigan ilgari bo‘lmagan vosita beradi.
Bu esa ba’zi hollarda boshqaruv bosimi va xatolarni kamaytirishga olib kelishi mumkin.
- Xavfsizlik va inson omili
Markaziy bank platformasida va Rossiya Federal Xavfsizlik Xizmati (FSB) himoyasida markazlashgan tizim har xil banklarning mustaqil axborot tizimlariga qaraganda texnik tomondan barqarorroq bo‘ladi.
Biroq, Denis Balashov ta’kidlaganidek, foydalanuvchilar ijtimoiy muomala usullariga ishonishda davom etsa, bironta ham shifrlash usuli mablag‘larni himoya qila olmaydi.
Rossiyadagi raqamli rublning kelajagi uning qulay va zamonaviy texnologik vosita bo‘lishi yoki raqamli izolyatsiya sharoitida qat’iy moliyaviy nazorat mexanizmi sifatida shakllanishiga bog‘liq bo‘ladi.
