Kriptotahlilchi Aleks Krüger (Aleks Krüger) aksar tokenlar o‘z tuzilishidayoq muvaffaqiyatsiz bo‘lishga mahkumligini aytdi. Unga ko‘ra, eskirgan tartibga solish qoidalari loyihalarni majburiy huquqlarsiz aktivlarni chiqarishga olib kelmoqda.
Uning bu fikrlari aynan kriptovalyuta bozorida tokenlarning muvaffaqiyatsizligi kuchaygan davrga to‘g‘ri keldi. 2021-yildan buyon 13,4 milliondan ortiq token «muddati tugadi», yaʼni ular bozordan yo‘qoldi.
Nega bugungi bozorda ko‘plab altkoinlar muvaffaqiyatsizlikka uchramoqda?
«CoinGecko» kompaniyasi (kripto sohasidagi ma’lumot va tahlil platformasi) tadqiqotiga ko‘ra, 2025 yil oxiriga kelib GeckoTerminal platformasida ro‘yxatga olingan kriptovalyutalarning 53,2 foizi muvaffaqiyatsiz tugagan. 2025 yilda 11,6 million token «qulab tushdi». Bu 2021-yildan beri qayd etilgan barcha muvaffaqiyatsizliklarning 86,3 foizini tashkil etadi va bu holat nazorat qilinmagan tezlashuvni ko‘rsatadi.
Kriptovalyuta loyihalarining soni 2021-yilda taxminan 428 mingdan 2025-yilga kelib 20,2 milliontagacha oshdi. Bunday tez o‘sishga tokenlarning muvaffaqiyatsizligi ham mos tarzda ortdi: 2021-yilda atigi 2 584 token inqirozga uchragan bo‘lsa, 2022-yilda 213 075 taga, 2023-yilda 245 049 taga va 2024-yilda esa 1,38 million taga yetdi. Ammo 2025 yildagi inqiroz barcha oldingi yillarniki bilan solishtirganda keskin yuqori bo‘ldi.
Ayrim yo‘nalishlarda buzilishlar yanada keng ko‘lamda bo‘ldi. Masalan, musiqa va video yo‘nalishidagi tokenlar 75 foizga yaqin ko‘rsatkich bilan muvaffaqiyatsiz bo‘ldi. Krüger eskirgan tartibga solish va noto‘g‘ri token tuzilmalari inqirozni kuchaytirganini ta’kidladi.
«Odatda yaratilgan tokenlarning aksariyati tuzilmasi bo‘yicha qadrsiz bo‘ladi. Buning sababi – tartibga soluvchi huquqiy me’yorlarning eskiligi», deb yozdi Aleks Krüger.
Krüger o‘zining batafsil chiqarilgan postida AQSH qiymatli qog‘ozlar va birjalar komissiyasi — «SEC» tashkiloti (moliya sohasini nazorat qiluvchi davlat organi) tomonidan qo‘llaniladigan Hovey testi va huquqiy siyosat kriptoloyihalarni og‘ir holatga tushirib qo‘yganini aytdi. Ma’lumot uchun, AQSH tartibga soluvchilari Hovey testidan foydalanib, bitim «investitsiya shartnomasi» ekanini va u federal qiymatli qog‘ozlar qonuniga mos kelishini aniqlashadi.
Bitim quyidagi belgilar bo‘lsa qiymatli qog‘oz sanaladi:
- pul mablag‘ini investitsiya qilish,
- birgalikda faoliyat yuritish (umumiy enterprise),
- foyda olishni kutish,
- va bu daromadni boshqalarning harakati natijasida kutish.
Agar bu to‘rt shartning hammasi bajarilsa, AQSH qiymatli qog‘ozlar qonuni tatbiq etiladi. Loyiha jamoalari o‘z tokenlari «qiymatli qog‘oz» deb tan olinmasligi uchun, ataylab ularni barcha huquqlardan mahrum qilib chiqaradilar. Buning natijasida — Krüger fikriga ko‘ra — tokenga egalik qilish emas, faqat spekulyativ (ozod savdoli) xarakterga ega aktivlar yuzaga kelmoqda.
Bunday yondashuv juda salbiy natijalarni keltirib chiqardi. Token egalarida hech qanday huquqiy kafolat bo‘lmasa, ular qonun doirasida himoyaga ega emas. Shu bilan birga, tashabbuskorlar ham o‘zlariga pul sarflagan odamlar oldida majburiyat his qilmaydi.
Amaliyotda bu javobgarlikning yo‘qligi muammosini yuzaga keltirdi. Jamoalar loyihaga yig‘ilgan katta mablag‘larni boshqara oladi yoki hatto butunlay tashlab ketishi mumkin, ko‘pincha buning uchun hech qanday huquqiy yoki moliyaviy javobgarlik bo‘lmaydi.
«Boshqa har qanday bozorda, huquqi yo‘q va moliyaviy holati qorong‘u (maxfiy) bo‘lgan loyiha bir so‘m ham jalb qilolmasdi. Kriptosohada esa bu yagona qonuniy usul bo‘ldi. Natijada, bir necha yil davomida maxsus Rag pull sxemalari uchun yaratilgan tokenlar paydo bo‘ldi», deya ta’kidladi u.
Venchur kapital bilan taʼminlangan, amalda hech qanday foydasi yo‘q tokenlardan ko‘ngli qolgan investorlar memkoinlarga yuzlandi. Bu tokenlar foydali funksiyaga ega emasligini ochiq ko‘rsatadi. Krüger shu tendensiya spekulyatsiya va bozor faolligini yanada oshirganini ta’kidladi.
«Va bu “chirkinlik”ni yanada kuchaytirdi: memkoinlar yanada spekulyativ va ancha shaffof emas, bozorni o‘zaro kurash (PVP) va “nol natijali qimor”ga yo‘naltirmoqda», dedi Krüger.
Krügerning fikricha, yechim — kuchliroq tartibga solish qoidalari asosida boshqariladigan yangi avlod tokenlarini yaratishdir.
