Kriptovalyuta sohasidagi jinoyatlar 2025-yilda tarixiy maksimumga yetdi, «Chainalysis» blokcheyn tahlil kompaniyasi hisobotiga ko‘ra, noqonuniy manzillar kamida 154 milliard dollar olgan. Bu o‘tgan yilga nisbatan 162 foizga oshganini bildiradi.
Bu keskin o‘sish asosan sanksiyaga uchragan tashkilotlarga yuborilgan mablag‘larning 694 foizga ko‘tarilishi bilan bog‘liq. «Chainalysis» kompaniyasining ta’kidlashicha, bu kriptojinoyatlar sohasida «katta miqyosdagi davlat ishtiroki» boshlanganini ko‘rsatadi.
Kiberjinoyatchilardan tortib davlat darajasidagi ishtirokchilarigacha
Mazkur hisobot 2025-yilni kriptojinoyatlar rivojining uchinchi to‘lqini deb talqin qiladi. Birinchi to‘lqin (2009-2019-yillar) kichik, mustaqil kiberjinoyatchilar faoliyati bilan ajralib turgan. Ikkinchi bosqich (2020-2024-yillar)da noqonuniy tashkilotlar jinoyatchilar uchun zanjirdagi infratuzilmani professional darajada yaratdilar. Endilikda esa uchinchi to‘lqin boshlandi: davlatlar katta hajmda sohada sanksiyalardan qochish uchun faol harakat qilmoqda.
«Davlatlar dastlab kiberjinoyatchilar va uyushgan jinoyatlar uchun barpo etilgan noqonuniy kriptota’minot tizimiga kirib borar ekan, hukumat idoralari hamda xavfsizlik va qonunchilik uchun mas’uliyatli guruhlar hozir endi iste’molchilar himoyasi hamda milliy xavfsizlik yo‘nalishida ancha katta xavf bilan to‘qnash kelmoqda», — deyiladi hisobotda.
Rossiya davlat tashkiloti 2025-yil fevral oyida rublga tayanadigan A7A5 steyblkoinini ishga tushirdi va bir yil ichida bu token orqali 93,3 milliard dollardan ziyod tranzaksiya amalga oshirildi. Bu qadam 2024-yilda maxsus kriptovalyuta yordamida sanksiyalardan chetlab o‘tishni yengillashtirish uchun qabul qilingan qonun asosida amalga oshirildi.
Shimoliy Koreya xakerlari uchun esa 2025-yil eng zararli yil bo‘ldi — ular faqat shu yilning o‘zida 2 milliard dollarlik kriptovalyutani o‘g‘irlashdi. Bybit birjasiga fevral oyidagi hujum natijasida esa o‘g‘irlikning qariyb 1,5 milliard dollari amalga oshirildi va bu kripto sohasidagi eng yirik raqamli talonchilik bo‘ldi.
Eron davlatiga aloqador tarmoqlar sanksiyaga uchragan manzillar orqali 2 milliard dollar miqdorida noqonuniy daromad yuvish, taqiqlangan neft savdosi va qurol xaridlarini amalga oshirdilar. Eron bilan bog‘liq tashkilotlar, jumladan, «Hizbulloh», «HAMAS» va «Husiylar» har qachongidan ham ko‘proq hajmda kriptovalyutadan foydalanmoqda.
Stablikriptovalyutalar: Jinoyat uchun yangi valyuta
Eng diqqatga sazovor o‘zgarish — jinoyatchilar foydalanadigan kriptovalyuta turlarida yuz bergan tub burilishdir.
2020-yilda noqonuniy operasiyalarning taxminan 70 foizi Bitkoinga to‘g‘ri kelgan, steyblkoinlar ulushi esa atigi 15 foiz edi. 2025-yilga kelib, bu nisbat teskari bo‘ldi: steyblkoinlar barcha noqonuniy tranzaksiyalarning 84 foizini tashkil etdi. Bitkoinning ulushi esa atigi 7 foizga tushib ketdi.
«Chainalysis» kompaniyasining fikricha, bunga steyblkoinlarning amaliy afzalliklari sabab bo‘lgan: ular orqali mamlakatlararo pul o‘tkazish oson, narxi barqaror va foydalanuvchilarga qulay. Bu trend qonuniy kripto faoliyatiga ham xos bo‘lib, steyblkoinlar umumiy tranzaksiya hajmining katta qismini egallay boshladi. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi shu ustunliklar orqali ta’minlanadi.
Xitoyliklarning pul yuvish tarmoqlari paydo bo‘ldi
Hisobotda Xitoy pul yuvish tarmoqlari (CMLNs) noqonuniy ekotizimda eng kuchli kuchlardan biri sifatida namoyon bo‘layotgani ta’kidlanadi. Masalan, «Huione Guarantee» amaliyotlaridan kelib chiqqan holda, bu tarmoqlar hozirda nafaqat pul yuvish xizmati, balki boshqa maxsus jinoyat infratuzilmasini ham taqdim etadi.
Bu to‘liq xizmat ko‘rsatuvchi tizimlar firibgarlik, aldov, Shimoliy Koreya xakerlik hujumlaridan tushgan daromadni yuvish, sanksiyalardan chetlab o‘tish, terrorchilarga moliyaviy ko‘mak kabi harakatlarni amalga oshiradi.
«Chainalysis» kompaniyasi shuningdek, blokcheyndagi faoliyat va ochiq zo‘ravonlik jinoyatlari o‘rtasidagi aloqalar kuchayib borayotganidan ogohlantiradi. Odam savdosi uchun ishlatilayotgan kriptovalyutalar ko‘paymoqda, «jismoniy majburlash hujumlari», ya’ni jinoyatchilar zo‘ravonlik yo‘li bilan qurbonlarni o‘z tokenlarini o‘tkazishga majburlash holatlari ham keskin oshdi. Bunday holatlar, odatda, kriptovalyuta narxi eng yuqori nuqtaga ko‘tarilganda sodir bo‘lmoqda. Kriptosohada vaqt – bu nafaqat pul, balki ishonch.
Vaziyat va istiqbollar
Rekord ko‘rsatkichlarga qaramay, «Chainalysis» kompaniyasi noqonuniy faoliyat jami barcha kriptovalyuta tranzaksiyalarining 1 foizidan ham kamroq qismini tashkil etishini ta’kidlaydi. Kompaniya 154 milliard dollarlik ko‘rsatkich faqat hozirgacha aniqlangan noqonuniy manzillar bo‘yicha hisoblandi, deb ogohlantiradi. Ya’ni bu past baholash bo‘lishi mumkin.
Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, kriptojinoyatlar har doim ham oshavermaydi: masalan, 2022-yilda 56 milliard dollardan 2023-yilda 50 milliard dollarga kamaygan. Ammo 2025-yildagi keskin o‘sish tahdid manzarasining tubdan o‘zgarganini bildiradi. Faoliyat nafaqat yangiliklar, balki mas’uliyat bilan belgilanadi.
«Noqonuniy faoliyat umumiy tranzaksiya hajmiga nisbatan uncha katta ulushni tashkil etmasa-da, kriptovalyuta ekotizimining nafisligi va xavfsizligini saqlab qolish uchun xavf har qachongidan ham kuchli», deya xulosa qiladi «Chainalysis» kompaniyasi va huquq-tartibot idoralari, nazoratchilar hamda kriptovalyuta bilan shug‘ullanuvchi bizneslar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirishga chaqiradi.
