«New York fond birjasi» (birja) AQSH aksiyalar bozori infratuzilmasida so‘nggi o‘n yillikdagi eng muhim o‘zgarishlardan biriga tayyorlanmoqda.
Birja tokenlashtirilgan qimmatli qog‘ozlarni qo‘llab-quvvatlash va savdolarni uzluksiz, 24 soat, haftaning har kuni davom ettirish rejasini e’lon qildi. Bu dastur aksiyalar qanday savdolanadi, qanday hisob-kitob qilinadi va global moliya tizimida qanday ma’lumotlar qabul qilinishini zamonaviylashtirishga urinishdir.
Agar bu o‘zgarish muvaffaqiyatli amalga oshsa, narx shakllanishi, hisob-kitobdagi xavflar, likvidlik (xarid va sotuv osonligi) hamda investor ruhiyati AQSH bozorlarida sezilarli o‘zgarishga olib kelishi mumkin.
Nyu-York fond birjasi (NYSE) aslida nimani taklif qilmoqda
«NYSE» (birja) rejasi blokcheyn texnologiyasi asosida ishlaydigan platformani yaratishga qaratilgan. U yerda an’anaviy qimmatli qog‘ozlarning tokenlashgan (raqamli) ko‘rinishlari – aksiyalar va ETF fondlari ham joy oladi. Bu tokenlashtirilgan qimmatli qog‘ozlar haqiqiy va huquqiy jasoratga ega bo‘ladi, ya’ni ular haqiqiy aksiyalar bilan birga birga ta’minlanadi va hozirgi AQSH qonunchiligi asosida boshqariladi.
Tokenlashtirilgan aksiya baribir ochiq kompaniyada egalik huquqini bildiradi. Bunda iqtisodiy va boshqaruv huquqlari an’anaviy aksiyadagi kabi qoladi. Faqat farq shundaki, egalik huquqi qanday qayd etiladi va savdo qanday hisob-kitob qilinadi – ana shu tartib o‘zgaradi.
Eng muhimi, «NYSE» (birja) mavjud bozorni darhol almashtirmaydi. Tokenlashtirilgan qimmatli qog‘ozlar hozirgi aksiyalar bilan yonma-yon ishlashi uchun yaratilgan. Vaqt o‘tishi bilan ular orasida almashtirish ham mumkin bo‘ladi.
Demak, bu majburiy o‘tish emas, aksincha, parallel tizim sifatida ishlaydi.
Hozirgi fond bozori tuzilmasi eskirayotganini ko‘rsatmoqda
Qo‘shma Shtatlardagi aksiyalar bozori o‘n yillik taraqqiyotga qaramay, haligacha raqamli davrga mos kelmaydigan, ko‘p bosqichli tuzilishga asoslangan. Savdo, tozalash, hisob-kitob va saqlash kabi jarayonlar har xil tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi. Ularning har biri o‘zining alohida kitobini yuritadi.
Bu tuzilish bir nechta muammolarni yuzaga chiqaradi. Hisob-kitob muddati davomida mablag‘lar bloklanib qoladi. Hamkor (qarama-qarshi tomon) bilan xavf savdolar butunlay tozalanmaguncha saqlanib turadi. Vositachilar orasidagi moslashtirishlar xarajat va ish yuritish xavfini oshiradi.
Eng muhimi, bozorda qat’iy belgilangan ish soatlari qolmoqda – garchi ma’lumot butun dunyo bo‘ylab uzluksiz oqib kelsa ham.
Bu to‘siqlar oddiy investorlar uchun har doim ko‘rinmasligi mumkin. Lekin ular har kuni bozor tebranishi, likvidlik va umuman bozor harakatlariga ta’sir qiladi.
Tokenizatsiya infratuzilma darajasida hamma narsani o‘zgartiradi
Tokenlashtirish aynan shu samaradorlik muammolariga yechim beradi. Xususan, qimmatli qog‘ozlar yagona raqamli kitobda qayd etilgani uchun egalikda o‘zgarish va hisob-kitob deyarli darhol amalga oshadi. Endi savdo va hisob-kitob jarayonlari bir-biridan ajralmas bo‘lib, kechiktirishsiz sodir bo‘ladi.
Natijada, hisob-kitob xavfi kamayadi – ya’ni tovarni yetkazib berish va to‘lov bir vaqtning o‘zida amalga oshadi. Kapital samaradorligi ham oshadi. Chunki garov va pul savdo yuzaga kelguncha yoki hisob-kitob bo‘lguncha bloklanib turmaydi.
Katta tashkilotlar uchun bunday o‘zgarish balans hisobotiga ta’sir ko‘rsatadi. Butun bozor uchun esa murakkablashib ketgan savdodan keyingi jarayonlarni soddalashtiradi.
Eng asosiysi, tokenlashtirish aksiyaning mohiyatini emas, aksiyaga egalik qilish va egalik huquqlarini tizimda qayta ishlash usulini o‘zgartiradi.
Doimiy faoliyat yuritadigan tokenlashtirilgan bozor esa mazkur muammoli vaziyatni o‘zgartiradi. Savdo endi dam olish kunlari yoki tunda to‘xtamaydi. Narx shakllanishi, yani narx qayerda va qachon o‘zgarishini aniqlash hamda tarqalishi uzluksiz davom etadi.
Bu esa muhim ahamiyatga ega. Hozirgi paytda, kompaniya daromadlari, siyosiy voqealar va makroiqtisodiy ma’lumotlar bozordan tashqari vaqtda e’lon qilinsa, narxni moslashish kechikadi va belgilangan vaqtda keskin o‘zgarish yuzaga keladi.
Umuman olganda, uzluksiz savdo narxlarning asta-sekin o‘zgarishiga yo‘l ochadi. Ma’lumot tarqalgani sari narxlar qisqa vaqtda sun’iy tebranishsiz moslashadi.
