Oltin bir untsiyaga narxi tarixda birinchi marta 5 000 dollardan oshdi. Faqatgina yanvar oyida narx 650 dollardan ko‘proqqa ko‘tarildi. O‘tgan haftadagi 8,5 foizlik o‘sish dollarda hisoblaganda tarixdagi eng katta haftalik ko‘rsatkich bo‘ldi. Shuningdek, bu so‘nggi marta 2020-yil mart oyida, «Covid» pandemiyasi vahimasida kuzatilgan nihoyatda yuqori foizli o‘sishdan beri eng katta ko‘tarilishdir. Kumush ham bir untsiyaga 100 dollardan oshdi va yil boshidan 44 foizga o‘sdi.
Moliyaviy bozorlar xavfsiz aktivlarga o‘tishni boshladi. Bunga uch tomonlama xavf sabab bo‘lyapti: AQSH-Kanada-Xitoy savdo boji keskinlashuvi, yenga davlat aralashuvi ehtimoli va AQSH hukumati to‘xtab qolish xavfining ortishi.
Oltin narxining oshishi ishonchning pasayib borayotganini ko‘rsatmoqda
«TD Securities» (moliya xizmatlari kompaniyasi) strategisti Daniyel Gali «Wall Street Journal» (gazeta) nashriga aytishicha, oltin narxining o‘sishi xalqaro moliya tizimiga nisbatan ishonch masalasi bilan bog‘liq. Unga ko‘ra, ishonch chayqalgani bor gap, lekin hozircha butkul yo‘qolmagan. Agar ishonch butunlay yo‘qolsa, oltindagi o‘sish uzoq davom etishi mumkinligini ta’kidladi.
Oltin narxidagi sakrashga bir nechta omillar ta’sir qilmoqda. AQSH dollari zaiflashdi: bunga Donald Trampning Venesuelaga aralashuvi, Federal zaxira tizimi raisi Jerom Pauellga bosim va Grenlandiya bo‘yicha boj soliqlari tahdidlari sabab bo‘ldi. Federal zaxira stavkalarining pasayishi davlat obligatsiyalari va pul bozori fondlaridan olinadigan foiz daromadini qisqartirdi. Bu esa oltin uchun imkoniyat qiymatini kamaytirdi.
Xitoy 14 oy davomida uzluksiz oltin sotib olyapti. Polsha markaziy banki ham yaqinda katta miqdorda oltin olishni tasdiqladi. Aksiyalarning silliqlangan qiymati (P/E ko‘rsatkichi) so‘nggi marta 2000-yildagi «dot-kom» pufagidan beri eng yuqoriga chiqdi. Sarmoyadorlar asta-sekin boshqa alternativ aktivlarga o‘tishmoqda.
Bozorlar kuzatayotgan uchta xavf
Oltinga qochishdan tashqari, shu hafta sarmoyadorlar xavotirini orttirayotgan uchta muhim omil ham bor.
AQSH, Kanada va Xitoy o‘rtasidagi boj to‘lovlari bo‘yicha ziddiyat
Prezident Donald Tramp Kanada Xitoy bilan erkin savdo bitimi imzolasa, 100% boj soliqini joriy etishini aytdi. Kanada bosh vaziri Mark Karni bu tahdidga tezda javob qaytarib, Xitoy bilan erkin savdo bitimi rejalashtirilmagani haqida bayonot berdi.
«AQSH va Meksika bilan erkin savdo bitimi doirasida biz bozor bo‘lmagan davlatlar bilan yangi savdo bitimini faqat oldindan xabar berib tuzishimiz mumkin, – dedi Mark Karni. – Bizda na Xitoy, na boshqa biror bozor bo‘lmagan davlat bilan shunday rejamiz yo‘q.»
Kanada faqat Xitoyning javob tariqasidagi bojlariga javoban cheklangan kelishuvga erishgan. 2024-yilda Kanada AQSH siyosatini takrorlab, Xitoy elektromobillari uchun 100%, po‘lat va alyuminiyga 25% boj joriy etdi. Xitoy bu javobga Kanadaning kanola yog‘iga 100%, cho‘chqa go‘shti va dengiz mahsulotlariga 25% boj bilan javob qildi. Endilikda Kanada elektromobil boji 6,1 foizgacha tushirildi va yiliga 49 ming avtomobilgacha – ya’ni mamlakatning jami avtoulov savdosining 3% atrofida – kvota belgilandi.
Muammo shundaki, Donald Tramp bu kelishuvni «tarixdagi eng yomon bitimlardan biri» deb atab, butun hafta oxirida bosimni davom ettirdi. AQSH Moliya vaziri Skott Bessent «ABC» telekanalida chiqib shunday dedi: «Kanada Xitoy uchun arzon mahsulotlarni AQSHga o‘tkazib beradigan eshikka aylanmasligi kerak.»
Donald Tramp shuningdek, «X» ijtimoiy tarmog‘i orqali Kanadani masxara qilib post qoldirdi: «Xitoy sobiq buyuk mamlakat Kanada ustidan to‘liq va muvaffaqiyatli nazoratni qo‘lga kiritdi. Buni ko‘rib juda achinaman. Faqat umid qilamanki, muzni xokkeyga aralashmaydilar!» Bozorlar dushanba kuni Kanada va Xitoydan birgalikdagi keskin javob bo‘lishidan xavotirda.
Yen aralashuvi xavfi
Yapon yengining qiymati dollarga nisbatan 0,7% oshib, 154.58 punktga yetdi. Yaponiya bosh vaziri Sanae Takaichi «g‘ayritabiiy harakatlar»ga qarshi chora ko‘rilishini aytdi. «New York Federal Reserve Bank» (markaziy bank) moliyaviy tashkilotlarga murojaat qilib, yeng kurslari haqida so‘radi, degan xabarlar paydo bo‘ldi. Bozorlar buni AQSH Yaponiya markaziy bankiga valuta bozoriga aralashishda yordam beradi, deb talqin qildi.
«Miller Tabak» (moliya kompaniyasi) bosh bozor strategisti Matt Maly «Bloomberg» nashriga aytishicha, yengni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan urinishlar uzoq muddatli foiz stavkalarini oshiradi va Yaponiya siyosatchilari uchun murakkab vaziyat paydo qiladi.
Yen kredit olish uchun asosiy valyuta hisoblanadi. Amaliy aralashuv natijasida yeng asosida olib boriladigan investitsion operatsiyalar qisqarib, bozor notinchligi va riskli aktivlarda o‘zgarishlar kuchayishi mumkin.
Amerikada hukumat faoliyati to‘xtatilishi ehtimoli oshmoqda
31-yanvarda amaldagi byudjetning muddati tugaydi va yana muammolar yuzaga chiqdi. «Kalshi» bashorat bozori AQSH hukumati faoliyati to‘liq to‘xtab qolish ehtimolini 78,5 foizga olib chiqdi. Senatdagi demokratlar yetakchisi Chak Shumer, Minnesota shtatida AQSH immigratsiya agentlari tomonidan ikki fuqaro o‘ldirilgani sababli, Ichki xavfsizlik departamentiga ajratiladigan mablag‘ni demokratlar qo‘llab-quvvatlamasligini bildirdi.
12 ta yillik byudjet hujjatining oltitasi allaqachon qonun shakliga kiritilgan. Lekin qolgan oltitasini qabul qilish uchun respublikachilar demokratlarning roziligi kerak. Appropriyatsiya bo‘yicha asosiy demokrat senator Petti Myurrey ilgari loyiha uchun o‘z partiyadoshlarini ko‘ndirishga harakat qilgan bo‘lsa-da, endi «federal agentlar kun yorug‘ida odamlarni o‘ldirib, hech qanday jazo olmasligi mumkin emas», dedi va qarorini o‘zgartirdi.
Oktabr oyidagi 43 kunlik to‘xtashdan farqli o‘laroq, ayrim idoralar – Justitsiya, Savdo, Ichki ishlar va Qishloq xo‘jaligi – allaqachon bir yilga moliyalashtirishni ta’minlagan. Shuning uchun to‘liq to‘xtab qolish ehtimoli past. Ammo boshqa vazirlik va idoralarda vaqtincha uzilish bo‘lishi mumkin. Bunday vaqtda Senat qor bo‘roni sabab seshanbagacha yig‘ilmaydi.
Ushbu haftadagi asosiy voqealar va ularning oqibatlari
Federal zaxira tizimi (Markaziy bank) FOMC, yaʼni ochiq bozor operatsiyalari bo‘yicha qo‘mitasi qarori 29-yanvarga belgilangan. Foiz stavkasi saqlab qolinishi kutilmoqda, ammo Donald Tramp baribir foizlarni pasaytirishni talab qilmoqda. U tez orada Pauellga o‘rinbosar nomini e’lon qilishini aytib, vaziyatga yanada noaniqlik qo‘shdi. AQSH byudjeti 31-yanvarda tugaydi, Yaponiya saylovi esa 8-fevralga mo‘ljallangan. Bu hafta Microsoft va Tesla kompaniyalari (texnologik kompaniyalar) moliyaviy hisobotlari ham e’lon qilinadi.
Hafta oxiridagi Bitkoin savdo hajmi keskin ko‘paygani investorlar allaqachon vahima holatga o‘tganidan dalolat beradi. Amerikalik sarmoyadorlar bozori boshlanmasidan oldin uchta muammo bir vaqtda yuzaga chiqdi va Donald Trampning boj soliqlari tahdidlari yana bozorlarni titratmoqda. Oldingi voqealarga o‘xshash ssenariy bo‘lsa, bozor yomon javob qaytarishi Tarif yuklatilishi bekor qilinishiga olib kelishi mumkin (TACO – Tarif e’lon qilindi, keyin bekor qilindi), ammo bu davrda beqarorlikdan qochish qiyin tuyulmoqda.
Oltin va kumush narxining tarixiy maksimumga chiqishi aniq bir ishorani bermoqda: bozorlar xavfsizlik izlamoqda. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi – ayni damda asosiy talab shular.
