Hindistonning bozorni tartibga soluvchi tashkiloti, yaʼni «Hindistonning Qimmatli Qog‘ozlar va Birja Kengashi» (SEBI), oltin sanoatidagi yirik kompaniya «Rajesh Exports» (uning tarkibiga Shveysariyaning mashhur tozalash zavodi «Valcambi» ham kiradi) so‘nggi besh yil davomida qariyb 158 milliard AQSH dollari miqdoridagi daromad miqdorini noto‘g‘ri ko‘rsatganlikda ayblamoqda. SEBI aytishicha, bu raqam kompaniya o‘zining sho‘’ba korxonalari hisobiga yozgan daromadining 99,8 foiziga teng.
«Hindistonning Qimmatli Qog‘ozlar va Birja Kengashi» (regulyator tashkilot) 3-iyun kuni vaqtinchalik qaror chiqardi. Bu qarorga ko‘ra, kompaniya asoschisi va rahbari Rajesh Mehta birja bozorida ishtirok etishdan chetlashtirildi va yangi sudbu audit boshlanishi belgilandi.
Nima uchun raqamlar mos kelmay qoldi?
«Rajesh Exports» kompaniyasi o‘zining «Fortune Global 500» ro‘yxatidagi ko‘rinishini umumiy yig‘ilgan daromad orqali shakllantirgan edi. Bu daromadning 97 foizdan 99 foizigacha qismini chet eldagi sho‘’ba korxonalar, asosan «Valcambi» tashkiloti (oltinni qayta ishlovchi zavod), ta’minlagan. Ammo SEBI auditorlari bu ko‘rsatilgan raqamlarni sho‘’ba korxonalar hujjatlari bilan solishtira olmagan.
«REL dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, 15 15 385 milliard rupi yoki taxminan 158 milliard dollarni noto‘g‘ri aks ettirgan. Bu kompaniyaning 2020-21 moliya yilidan 2024-25 yilgacha bo‘lgan davrda sho‘’ba korxonalari hisobiga yozilgan umumiy daromadining 99,80 foizini tashkil etadi», — deb yozgan SEBIning to‘liq vakolatdagi a’zosi Kamlesh Chandra Varshney o‘zining vaqtinchalik qarorida.
Tekshiruv jarayoni 2024-yil mart oyida aksiyadorlardan tushgan katta savdo qarzlari haqida norozilikka borib taqaladi. SEBI vaqti-vaqti bilan so‘ralgan bo‘lsada, kompaniya mulkchilik hujjatlari, hisob-kitob dalolatnomalari yoki bitim darajasidagi hujjatlarni taqdim etmaganini bildiradi.
Regulyator kompaniya tozalangan oltinning butun yalpi qiymatini o‘zining to‘liq daromadi sifatida qayd etganini iddao qilmoqda. Aslida, bu oltinning katta qismi mijozlarga tegishli bo‘lgan va kompaniya faqat ishlov berish uchun haq olgan xolos.
Hisobotlarga ko‘ra, «Valcambi» sho‘’ba korxonasining auditdan o‘tgan hisoboti, butun guruh tomonidan ko‘rsatilgan umumiy daromadning atigi 0,5 foizidan ham kamini ko‘rsatgan.
Bu ish boshlangan bir paytda tokenlashtirilgan oltin bozori kengayib, sarmoyadorlar yana oltinning xavfsiz sarmoya sifatidagi obro‘sini ko‘rib chiqmoqda. Yangi vaziyat real oltin harakati qanday baholanayotgani va ochiqlanayotgani haqida savollarni oshirmoqda.
«Hindiston o‘z tarixidagi eng katta buxgalteriya firibgarliklaridan biriga guvoh bo‘lgan bo‘lishi mumkin», — dedi tahlilchilardan biri (manba).
X ijtimoiy tarmog’ida bizga obuna bo‘ling, yangiliklarni birinchi bo‘lib olish uchun!
Soxta bitimlar va mablag‘larni boshqa joyga o‘tkazish
SEBI «Affluence Shares and Stocks» nomli broker tashkiloti bilan 11 487 milliard rupiy (taxminan 1,3 milliard dollar) miqdoridagi bitimlarni shubha ostiga oldi. Broker tashkilot regulyatorga «Rajesh Exports» hech qachon ularning mijozlari bo‘lmaganini va hech qanday savdo bo‘lmaganini aytib berdi.
Qarorga ko‘ra, kompaniya mablag‘lari Rajesh Mehtaning shaxsiy hisob raqamiga o‘tkazilib, derivativ savdolar uchun ishlatilgan, bu direktorlar kengashining roziligisiz amalga oshirilgan. Kompaniya «Shveytsariya maxfiylik qonuni»ga tayanib, sho‘’ba korxonalarning hisoblarini taqdim etishdan bosh tortdi, lekin SEBI bu rad javobini rad etdi.
Bu ayblovlar auditorlarni yana diqqat markaziga olib chiqmoqda, Amerika tarixidagi eng yirik moliyaviy firibgarliklar ustidan muhokamalarni eslatmoqda.
Shu bilan birga, bu ish haqiqiy real aktivlarni tokenlashtirish va ularning zaxiraviy asosini aniqlik bilan tasdiqlash masalalaridagi xavotirlarni ham aks ettiradi.
Kompaniyaning munosabati
«Rajesh Exports» kompaniyasi o‘z gunohini inkor qilmoqda. Ko‘plab birja hujjatlarida, kompaniya chiqarilgan qarorni yakuniy emas, vaqtinchalik deb baholagan va o‘zining hisoboti amaldagi buxgalteriya standartlariga to‘liq mos kelishini bildirgan. Kompaniya tafovutni yalpi oltin qiymati bilan ishlov berish daromadi solishtirilganiga bog‘liqligi bilan izohlamoqda.
«Kompaniya tomonidan e’lon qilingan daromadlar to‘g‘ri va ularni sun’iy oshirish holati yo‘q. Ehtimol, SEBI va kompaniya o‘rtasida aloqa va tushunmovchilik yuzaga kelgan. Kompaniya SEBIning vaqtinchalik qaroriga oid ijtimoiy tarmoqlardagi barcha salbiy xabarlarni rad etadi… Tez orada kompaniya matbuot uchun izoh chiqaradi va ortiqcha taxminlarga barham beradi», — deya o‘z munosabatini bildirdi «Rajesh Exports Limited» kompaniyasi (manba).
Shunga qaramay, bozor juda tez reaksiya bildirdi. Kompaniya aksiyalari 4-iyun kuni qiymatining pastki chegarasiga – cirka 104 rupiy (1,09 dollar)ga tushib ketdi. «Life Insurance Corporation» (hayotni sug‘urtalash kompaniyasi) tashkiloti kompaniya ulushining taxminan 10,8 foiziga ega, va taxminan 194 000 nafar kichik aksiyadorlar ham xatar ostida turibdi.
SEBI ko‘rsatmalari hozircha vaqtinchalik va bir tomonlama, ya’ni hali kompaniya ayblanuvchi deb topilgani yo‘q. Kompaniya 30 kun ichida to‘liq izoh berishi lozim va yana chuqur moliyaviy audit o‘tkaziladi.
Regulyatorlarning yalpi oltin qiymati va ishlov berish xizmati uchun olingan haqni qanday taqqoslashlari natijasida kompaniya haqiqatni yashirgani yoki yashirmagani aniqlanadi.
Asosiy ma’lumot manbalari: SEBI vaqtinchalik qarori va kompaniyaning rasmiy hisobotlari.
