Rossiya Federatsiyasi Aloqa, axborot texnologiyalari va ommaviy axborot vositalari ustidan nazorat qiluvchi federal xizmati («Roskomnadzor» davlat organi) kriptovalyuta sohasidagi ommaviy axborot vositalariga texnologiyalarga asoslangan yangi bosqinchilikni kuchaytirgani ko’zga tashlanmoqda.
Butun mamlakat bo’ylab foydalanuvchilar bir nechta kriptovalyuta yangilik saytlari ishiga kirish imkoniyati cheklanganini bildirishdi, ammo bu holat bo’yicha rasmiy izoh berilmadi.
Ushbu cheklovlar kengroq tendensiya sifatida namoyon bo’ladimi yoki yo’qmi, aniqlash uchun biz turli hududlardan bir nechta kriptovalyuta axborot saytlari faoliyatini sinab ko’rdik va tarmoq darajasida diagnostika o’tkazdik.
Bir nechta axborot saytlarini mamlakat ichida Wi-Fi orqali ulab bo’lmagani, lekin shu saytlar alternativ ulanish orqali ochilgani qayd etildi.
Shundan kelib chiqib, muammo saytlar ishlamayotgani yoki serverlarda nosozlik bilan bog’liq emasligi aniqlandi. Bu topilmalar tarmoq darajasida aralashuv bo‘layotganidan dalolat beradi.
Bloklash namunalaridan internet-provayder darajasida nazorat qilinayotganini ko‘rish mumkin
Shu bilan birga, Rossiyadagi kriptovalyutalarni tartibga solish tizimi ham o’zgarib, shaxsiy kriptovalyuta savdolaridagi cheklovlarni yumshatish bo‘yicha qadamlar tashlanmoqda.
Shunday fonda, «Outset PR» tahlilchilar guruhi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar, xalqaro miqyosdagi bir nechta kriptovalyuta ommaviy axborot vositalariga tarmoq darajasida kirish cheklanganini ko‘rsatmoqda.
Biz tahlil uchun turli til, geografiya hamda tahririy yo‘nalishiga ega tipik kripto va moliyaviy axborot saytlarini tanladik.
Ro‘yxatga «Benzinga» axborot agentligi, «Coinness» kripto platformasi, «FastBull» moliyaviy portali, «FXEmpire» axborot resursi, «CoinGeek» yangilik sayti, «Criptonoticias» axborot agentligi, «Cointelegraph» jurnal, «CoinEdition» yangilik sayti, «The Coin Republic» axborot platformasi, «AMBCrypto» axborot portali va «Nada News» nashri kiritilgan. Bu to‘liq ro‘yxat emas.
Sohada faoliyat yuritadigan tahlilchilarning hisob-kitobiga ko‘ra, bunday kirish cheklovlari har to‘rtinchi kripto va moliyaviy nashrga ta’sir qilishi mumkin.
Ahamiyatli jihat shundaki, «BeInCrypto» axborot resursi sinov davomida so‘nggi cheklovlardan aziyat chekmadi. Bu holat taqqoslash uchun betaraf mezon bo‘ldi va cheklovlarning tanlov asosida yoki butun tizim bo‘yicha amalga oshirilayotganini aniqlashga yordam berdi.
Tarmoq darajasida bloklash Rossiyada yangilik emas. Hukumat bu usuldan ijtimoiy tarmoqlarga, xabar almashish ilovalariga va internet o‘yin xizmatlariga kirishni cheklashda ilgari ham foydalangan.
Zararlangan domenlar mamlakat ichidagi Wi-Fi tarmoqlarida ochilmagani aniqlangach, cheklov qanday amalga oshirilganini aniqlash uchun qo‘shimcha texnik tahlillar o‘tkazildi.
Sinovlarda, internet provayderlari ma’lumotlarni to‘liq ko‘ra olishi va kerakli trafikni boshqarib cheklashi mumkin bo‘lgan «Chuquroq ma’lumot tahlili (Deep Packet Inspection)» texnologiyasi ishlatilganmi-yo‘qligi tekshirildi.
Agar maxsus DPI cheklovlarni chetlab o’tuvchi vosita ishga tushirilsa, ilgari kirish mumkin bo‘lmagan saytlar muammosiz ochildi. Bu natijalar cheklovlar aniq DPI texnologiyasiga asoslanganini ko‘rsatadi. Ya’ni, DNS adreslarini o‘zgartirish, server tomonidan nosozlik yoki sayt ishdan chiqqani emas.
Kirish internet provayderiga qarab o‘zgaradimi-yo‘qmi o‘rganish uchun, biz mamlakatning turli hududlaridan 10 nafar kripto foydalanuvchilaridan bir xil saytlarni, faqat Wi-Fi orqali, VPN yoki boshqa vositalarsiz ochishni so‘radik. Faqat ikki nafar ishtirokchi deyarli muammo ko‘rmaganini aytdi. Qolganlar uchun tanlangan saytlarning hech biri ochilmadi.
Bu holat yagona markazlashgan blokirovkaga o’xshamaydi. Aksincha, har bir provayder cheklovni o‘z texnik vositalari va vaqt jadvaliga muvofiq, mustaqil qo‘llayotgan ko‘rinadi.
Natriy saqlagan tarmoqlar kirishni butunlay to‘sib qo‘ydi. Boshqalarida esa vaqt-vaqti bilan yoki doimiy kirishga ruxsat etildi.
Mahalliy farqlarga qaramay, xilma-xil tarmoqlarda bloklash xatti-harakatlari deyarli bir xil bo‘ldi. Foydalanuvchilar har bir hudud va provayderda bir xil ulanish uzilishi xatosiga duch kelishdi.
Rasmiy bloklash reyestrlarida yozuv topilmadi
Zararlangan saytlar rasmiy cheklovga uchragan-yo‘qligini ham tekshirdik. Biroq, bu domenlarning biri ham «Roskomnadzor» davlat organining ochiq qora ro‘yxatida ko‘rsatilmagan.
Bu esa, cheklovlar odatiy tarzda kontentni olib tashlash orqali emas, boshqa qoidalar asosida o‘rnatilayotganini anglatadi. «Roskomnadzor» davlat organi o‘zi ba’zi cheklovlar jamoatchilikka e’lon qilinmasdan ham joriy etilishi mumkinligini qayd etgan:
“Internet resurslarga kirish Rossiya Federatsiyasi «Aloqa to‘g‘risida»gi Federal qonunning 65.1 va 65.2-moddalari asosida cheklanishi mumkin. Bu cheklovlar ochiq ro‘yxatda aks ettirilmaydi.”
Umuman olib qaraganda, natijalar shuni ko‘rsatdiki, bir nechta kripto va moliyaviy yangilik saytlariga ayrim mahalliy tarmoqlarda kirish cheklangan, boshqasida esa bu cheklov mavjud emas. Bloklash markazdan boshqarilmasdan, alohida-provayderlar darajasida joriy etilgan.
Tegishli saytlar «Roskomnadzor» davlat organining ochiq reyestrida yo‘q, cheklov bo‘lgan tarmoqlarda esa ulanishdagi nosozliklar deyarli bir xil ko‘zga tashlangan.
Demak, mavjud dalillar shuni ko‘rsatadiki, Rossiyadagi internet xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalarda tarmoq darajasida ayrim kripto ommaviy axborot vositalariga bo‘lgan kirish cheklovlari bir xilda emas, ma’lum bir tafovut bilan qo‘llanilmoqda.
