Institutsiyalar tanlovga ega edi. Ruxsatli va ruxsatsiz blokcheynlar haqidagi bahs har bir qarorni belgilab berdi.
Yopiq (xususiy) blokcheynlar maxfiylik, tartibga muvofiqlik va boshqariladigan hisob-kitoblarni ta’minladi. Ochiq blokcheynlar esa birlashtirish osonligi, likvidlik va ochiq infratuzilmani taklif qildi. 2026-yil 19-martdagi ma’lumotlarga ko‘ra, natija deyarli aniq. Hozirda «Efirium» tarmog‘ida taqsimlangan real aktivlar qiymati deyarli 16 milliard AQSH dollarini tashkil etadi.
Ruxsatli va ruxsatsiz blokcheyn: muhokamada haqiqiy raqamlar paydo bo‘ldi
Onlayn blokcheynda aktivlar qiymatining ikki turi mavjud. Ularning farqini tushunish ruxsatli va ruxsatsiz blokcheyn bahsining asosini tashkil qiladi.
Taqsimlangan aktivlar – bu blokcheyni tarqatish qatlami sifatida ishlatadigan aktivlar hisoblanadi. Bunda investorlar o‘z raqamli hamyonlari orqali ularga obuna bo‘ladi, saqlaydi va boshqaradi. Bunday aktivlarni boshqa protokollar bilan birlashtirish va o‘tkazish mumkin, shuningdek likvidlik (savdo qilish osonligi) mavjud. Vakolatli yoki hisobda ko‘rsatilgan aktivlar esa blokcheynda faqat hisob yuritish, ya’ni shaffoflik va kelishuv uchun xizmat qiladi, lekin investorlar bu aktivlarni erkin o‘tkaza olmaydi va ulardan foydalanishni kengaytira olmaydi.
2026-yil 19-mart holatiga ko‘ra, rwa.xyz ma’lumotlariga ko‘ra «Efirium» tarmog‘i taqsimlangan aktivlar bo‘yicha yetakchi bo‘lib turibdi – deyarli 16 milliard AQSH dollari. «BNB Chain» (birja tarmog‘i) 3,2 milliard, «Solana» (blokcheyn tarmog‘i) 1,8 milliard AQSH dollarini tashkil qiladi. Asosiy o‘sish tokenlashtirilgan fondlar – xususan, g‘aznachilik obligatsiyalari (T-bills), obligatsiyalar va pul bozor fondlari hisobiga yuz berdi. Endi esa eng muhim qismiga o‘tamiz!
«Canton» (blokcheyn tarmog‘i) vakolatli aktivlar bo‘yicha 352 milliard AQSH dollari bilan oldinda. Bu ko‘rsatkich «Efirium»ning 16 milliard dollaridan bir necha barobar ko‘p. Lekin bu raqam fondlar kirimi yoki investorlar qo‘lidagi kapital emas. Bu faqat yopiqlangan tarmoqda tashkilotlarning hisob yuritish ma’lumotlari.
Ushbu mavzuga oid «BeInCrypto» (axborot portali)ga eksklyuziv izohda «Franklin Templeton» (moliyaviy tashkilot) innovatsiyalar bo‘limi rahbari Sendi Kaul shunday deydi, u hech qaysi yakka xususiy blokcheynni ajratib ko‘rsatmasdan:
“Shaxsan men shunga qat’iy ishonamanki, xususiy blokcheynlar kelajak ekotizimining bir qismi bo‘lmaydi. Chunki xususiy blokcheynlar odatda atigi 50 yoki 60 kishilik kichik jamoa tomonidan yaratiladi. Uni bitta tashkilot boshqaradi va butun tranzaktsiyalarning tasdiqlanishi uchun ham barchasi shu tashkilot javobgar.” — dedi Sendi Kaul.
Sendi Kaulning bu qarashi ruxsatli va ruxsatsiz blokcheynlar bo‘yicha muammoning tub mohiyatiga yetadi.
«Canton»da 13 ta Super Validator (super tekshiruvchi tugun) ishlaydi. «Efirium» tarmog‘ida esa 10 000 dan ko‘proq tugun faoliyat yuritadi. Bu ikki turdagi infratuzilma o‘rtasidagi xavfsizlik va markazsizlashtirish farqi oddiy emas – bu tubdan, bir necha barobar farq.
Efirium platformasidagi barcha asosiy tokenlashgan fondlar ruxsat asosida ishlaydi — bu aynan shu narsa uchun amalga oshirilgan
«Rwa.xyz»ning «Efirium»dagi aktivlar jadvali taqsimlangan qiymat nima uchun ommaviy ochiq tarmoqlarda jamlanayotganini ochib beradi. «BlackRock BUIDL» («BlackRock» — moliyaviy tashkilot) 785 million dollarlik faol kapitalga ega. «WisdomTree Treasury Money Market» (fond) 619 million dollar saqlaydi. «BlackRock USD Institutional (BUIDL-I)» esa 481 million dollarni o‘zida tutadi. Bundan tashqari «Fidelity», «Ondo», «Superstate» kabi yirik moliyaviy tashkilotlarning ham «Efirium»da millionlab dollar mablag‘i mavjud.
Ularning barchasiga ruxsatli kirish talabi mavjud – ya’ni faqat saf ro‘yxatiga kiritilgan, KYC (mijozingizni aniqlash) tekshiruvidan o‘tgan hamyonlar foydalanishi mumkin. Tartibga solinadigan qimmatli qog‘ozlar uchun KYC zarur. Bu talabdan chekinib bo‘lmaydi.
Biroq tashkilotlar uchun jahon miqyosida likvidlik, kecha-kunduz hisob-kitob va o‘z mahsulotlari asosida uchinchi tomon protokollari mustaqil ishlay olishi muhim. Ushbu uch xususiyatni faqat ruxsatsiz (ochiq) asosiy qatlam ta’minlashi mumkin.
«BeInCrypto» Expert Council (ekspertlar kengashi) videosessiyasida «Bitwise Asset Management» (moliyaviy tashkilot) bosh investitsiya direktori Matt Hougan bo‘lg‘usi o‘zgarishni boshlashi mumkin bo‘lgan omil haqida to‘xtaldi:
“Menimcha, ruxsatsiz va ochiq blokcheynlar arxitekturasi g‘olib bo‘ladi, ayniqsa biz AML va KYC talablarini, ehtimol, nol bilimli isbotlash texnologiyasi yordamida ochsakk. Dunyoda ochiq ekotizimga ehtiyoj kuchli. Texnologiyalar rivojlanishida ham doim shu yo‘l g‘alaba qilgan.” — dedi Matt Hougan.
U yana quyidagilarni qo‘shimcha qildi:
“Siz ko‘proq ruxsatli tajribalarga guvoh bo‘lasiz, chunki hozir korxonalar hali tajribadan o‘tmoqda, ularning ishonchi to‘liq mustahkam bo‘lmagan. To‘liq ochiqlikka o‘tish uchun vaqt va ishonch kerak. Shunga qaramay, asosiy variantim hamon ruxsatsiz blokcheyn.” — dedi Matt Hougan.
«Standard Chartered» (bank-moliya tashkiloti) raqamli aktivlar bo‘yicha global tadqiqotlar rahbari Jeff Kendrick ham mazkur panelda shunday fikrni ma’qulladi:
“Men Matt bilan to‘liq roziman: uzoq muddatda ruxsatsiz tarmoqlar g‘alaba qozonadi. Yana aniqroq qilib aytsak, yaqin yillarda «Efirium» («Ethereum» — blokcheyn tarmog‘i) yetakchi bo‘lib qoladi, ayniqsa an’anaviy moliya sohasi ushbu tarmoqqa kirib kela boshlagani sababli.” — dedi Jeff Kendrick.
Xususiy tarmoq quruvchilari ham bu o‘zgarishni tushunib yetmoqda.
«R3 Corda» (blocheyn tashkiloti) hozirda «HSBC» va «Bank of America» (ikkalasi ham moliyaviy tashkilotlar) tomonidan foydalaniladigan ruxsatli tarmoqlarda 10 milliard dollardan ortiq tokenlashtirilgan real aktivlarni saqlaydi. 2025-yilda ular «Solana» (blokcheyn tarmog‘i) bilan hamkorlik boshlaganini e’lon qildi — ehtimol, ommaviy likvidlikdan foydalanish maqsadida.
Kaulning «BeInCrypto» internet-nashriga eksklyuziv intervyusi «R3» kompaniyasining yangi yo’nalishga o‘tishini tasdiqlaydi. U shunday dedi:
«Buni Efirium yoki Solana kabi ochiq blokcheyn tarmoqlari bilan solishtiring. Efiriumda 4 000 dan ortiq dasturchi bor va ular xavfsizlikdagi kamchiliklarni aniqlash uchun mukofotlar oladi. Bu tarmoqda 10 000 dan ortiq turli tugunlar (yoki kompyuterlar) tranzaksiyalarni tasdiqlaydi. Ma’lumotlarni tasdiqlash uchun 51% konsensus, ya’ni aksariyat tugunlarning roziligi talab qilinadi. Tarmoqni firibgarlik yo‘li bilan boshqarish uchun juda katta markazsizlashtirish kerak bo‘ladi. Shu sababli, firibgarlik sodir bo‘lish ehtimoli statistik jihatdan juda past»,
Nashr etish hajmi ortib bormoqda. Migratsiya jarayoni boshlandi. Lekin ochiq blokcheynlarda ruxsat bilan chiqarilgan tokenlarda turgan kapital – bu masalaning faqat bir tomoni. Ikkinchi tomoni – bu kapital «Markazlashmagan moliya» (DeFi) ekotizimida ishlatiladimi yoki yo‘qmi. «Aave Horizon» loyihasi aynan shu savolga amalda javob izlamoqda.
Horizon: Gibrid model hali ham rivojlanish bosqichida ekanini ko‘rsatmoqda
«Aave Horizon» gibrid modellar protokol darajasida ishlaydimi yoki yo‘qligini tekshiradi. Bu loyiha Efirium tarmog‘ida ham nazoratga olingan, ruxsat berilgan (permissioned) yirik institutsiyalar uchun kredit olishni, ham esa har kim uchun ochiq (permissionless) barqaror tokenlarni berishda ishtirok etishni birlashtiradi. G‘oya to‘g‘ri. Lekin dastlabki ko‘rsatkichlar voqelik yanada murakkab ekanini ko‘rsatmoqda.
«Aave»ning ochiq, ruxsat talab qilinmaydigan protokoli 2026-yil mart oyiga kelib 42 milliard dollardan ortiq TVL (jami bloklangan qiymat) ga ega, bu haqida «DefiLlama» platformasi (ijtimoy tashkilot) ma’lumot bermoqda. «Horizon» bu protokol doirasida faqat institutsiyalar uchun mo‘ljallangan va ruxsatli (permissioned) RWA (real aktivlar bilan ta’minlangan) mahsulot hisoblanadi. Uning bozordagi hajmi 2025-yil dekabrda deyarli 600 million dollarga yetgan, biroq keyin 350-400 million dollar oralig‘iga kamaydi. Bu esa «Horizon» umumiy «Aave» TVL hajmining 1 foizidan kamini tashkil qiladi, garchi u aynan institutsiyalar uchun maxsus ishlab chiqilgan bo‘lsa ham.
@entropy_advisors va @mrvega14 tomonidan «Dune Analytics» (ma’lumot tahlil qiluvchi internet-loyiha) orqali e’lon qilingan ko‘rsatkichlarga ko‘ra, 2025-yil oxirida 300 million dollarga yaqin bo‘lgan ta’minot (kollateral) kiritilishi 2026-yil fevralida 141 million dollargacha kamaygan. «Superstate Crypto Carry Fund» (USCC) mahsuloti ulardan 123 million dollarini tashkil qiladi. Bu degani, mavjud kollateralning deyarli 87 foizi bitta mahsulot hissasiga to‘g‘ri keladi.
«Janus Henderson» aktivlarni boshqaruvchi kompaniyasining (moliyaviy tashkilot) «JTRSY» mahsuloti hamda «US Yield Coin» (USYC) tokeni ko‘rsatkichi nolga tushdi. 2025-yil oktyabrida faol manzillar kundalik 70 tadan oshiq edi, hozir esa o‘rtacha 20-30 ta atrofida. Olingan likvidlik 2026-yil yanvar oyida 200 million dollarga yetdi, biroq hozir pasaymoqda.
«Aave»ning ochiq protokoli trilyonlab dollarlik tranzaksiyalarni qayta ishlaydi. Uning ruxsatli (permissioned) RWA qatlami esa hali barqaror ishlash bosqichiga yetgani yo‘q. Lekin muhim jihat shuki, institut sarmoyasi xususiy kitoblarga emas, balki «Efirium»dagi ochiq DeFi protokollariga yo‘nalyapti. «Ruxsatli» blokcheyn bilan «ruxsatsiz» blokcheyn o‘rtasidagi bahs raqamlar orqali aniq natija berdi. Kapital qayerda? U ochiq DeFi ekotizimida.
