2025-yil nihoyasiga yetar ekan, «Wall Street» moliyaviy bozori tashkiloti ikki kuchli omil o‘rtasida qoldi: shu yilgi o‘sishlarni ta’minlagan «Sunʼiy intellekt» bo‘yicha shakllanayotgan shubhalar va deyarli bir asrdan beri deyarli har dekabrda bozorlarni ko‘tarib kelgan tarixiy mavsumiy andozalar.
Ushbu ziddiyat sarmoyadorlarni ikkiga bo‘ldi – ba’zilari o‘sishda qatnashishni, boshqalari esa orqaga tortilib ehtiyot choralarini ko‘rishni muhokama qilmoqda.
Ko‘pchilik qatnashadigan savdolarda tez va oson daromad bo‘lmaydi
Santa-Klaus rallisi deb nomlanadigan davr dekabrning so‘nggi besh savdo kuni va yanvar oyining dastlabki ikki kunini o‘z ichiga oladi. 1929-yildan beri bu davrda 79 foiz hollarda o‘sish kuzatilgan va o‘rtacha daromad 1,6 foiz bo‘lgan. So‘nggi sakkiz yil ichida esa faqat bir marta pasayish yuz bergan.
Biroq, ayrimlar bu andoza haddan tashqari ommalashib ketgan deb hisoblashadi. «Mavsumiylik samara beradi, biroq hamma bunga ishonganidayoq – yilning eng oson savdosi aynan mana shu, muammo ham shunda», – deya fikr bildirdi bir sarmoyador «X» ijtimoiy tarmog‘ida. Asosiy dalil shuki: bozor kelishilgan fikrni jazolaydi, rag‘batlantirmaydi.
Aksiyalardan tashqari boshqa xavfli aktivlarda ham zaifliklar sezilmoqda. Bitkoin hozirda taxminan $89 460 narxda savdo qilinmoqda, bu esa bir oy ichida 6,9 foiz pasayishni anglatadi. Noyabr oxirida $95 000 dan yuqoridagi narxlarni ushlab turolmagandi. Endilikda ushbu kriptovalyuta bozori qiymati 1,78 trillion dollarga yetgan.
AI (sunʼiy intellekt) uchun hal qiluvchi lahza
Eng asosiy xavotir, so‘nggi uch yilda «S&P 500» indeksi 30 trillion dollarlik o‘sishga olib kelgan sun’iy intellekt sohasiga taalluqlidir.
«Bloomberg» axborot agentligi tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, ishonchsizlik belgilarining kuchayishi kuzatilmoqda — xususan, «Nvidia» kompaniyasi (texnologik korxona) aksiyalari arzonlashmoqda, «Oracle» dasturiy kompaniyasi ham sun’iy intellekt uchun kutilganidan ko‘proq xarajat qilib, aksiyalari pasaydi, «OpenAI» bilan bog‘liq kompaniyalar atrofida ham ishonch susaymoqda. «Biz ayni damda jarayon natijasini sinab ko‘radigan bosqichdamiz», — deydi Jim Morrow, «Callodine Capital Management» boshqaruv kompaniyasi rahbari. «Hikoya yaxshi, lekin endi sarmoyalarning haqiqiy samara berish-bermasligini bilib olamiz».
Xarajatlarning ortishi hayratlanarli. «Alphabet» internet texnologiyalari kompaniyasi, «Microsoft» dasturiy ta’minot korporatsiyasi, «Amazon» elektron komertsiya giganti va «Meta» ijtimoiy tarmoq kompaniyasi kelgusi 12 oyda ma’lumot markazlariga birgalikda 400 milliard dollardan ko‘proq sarflashi kutilmoqda. Ularning birgalikda amortizatsiya (asosiy vositalar qadrsizlanishi) xarajatlari 2023-yil oxiridagi taxminan 10 milliard dollardan 2026-yil oxiriga kelib 30 milliard dollarga yetadi.
«Wall Street Journal» moliyaviy nashri bergan, «Teneo» konsalting kompaniyasi o‘tkazgan so‘rov natijalariga ko‘ra, hozirgi kunda sun’iy intellektga oid loyihalarning yarmi ham sarfiga yarasha foyda keltirmagan. Shunga qaramay, kompaniya yetakchilarining 68 foizi 2026-yilda ushbu yo‘nalishga xarajatlarni oshirish niyatida. So‘rov natijasida ma’lum bo‘lishicha, sun’iy intellekt marketing va mijozlarga xizmat ko‘rsatishda eng samarali bo‘lmoqda, lekin xavfsizlik, huquqiy va kadrlar sohalarida u hali ortda qolmoqda.
Kutilmalar orasida tafovut ham bor. Institutsional sarmoyadorlarning 53 foizi daromadlarni olti oy ichida kutsa, yirik kompaniyalar rahbarlarining 84 foizi natijaga yetish uchun ko‘proq vaqt talab etilishini ta’kidlamoqda.
Optimizmga asoslar
Biroq, voqealarni 2000-yillardagi «dot-kom» inqirozi bilan taqqoslash ortiqcha gullab ketgan bo‘lishi mumkin. «Nasdaq 100» indeksi hozirda bashorat qilingan foydaning 26 barobarida savdo qilinmoqda, bu esa 2000-yildagi pufak vaqtidagi 80 dan ancha past. «Nvidia», «Alphabet» va «Microsoft» aksiyalari ham boshqacha — ularning koeffitsiyenti 30 barobardan past.
Tarix esa doimo optimistlarni qo‘llab-quvvatlagan. «The Kobeissi Letter» moliyaviy yangiliklar byulleteni tashkilotining aytishicha, dekabr oyining so‘nggi ikki haftasi so‘nggi 75 yil davomida aksiyalar uchun eng kuchli haftalar hisoblanadi. Hattoki «S&P 500» indeksi yil oxiriga kelib 7000 darajasiga yetishi mumkin.
Yaqin oylarda mavsumiy kuchayish va qolib ketishdan qo‘rqish (FOMO) hissi bozorlarni qo‘llab-quvvatlashda davom etishi mumkin. Lekin, 2026-yilga kirar ekanmiz, sun’iy intellektga qilingan sarmoyalar haqiqiy samaraga chiqadimi, bozordagi yo‘nalishni aniqlovchi eng muhim omil bo‘lib qoladi. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi ana shundan bilamiz.
