Reuters axborot agentligining xabar berishicha, 2024-yil mayidan buyon litsenziyasiz Dubay birjasidan kamida 676 million AQSh dollariga teng kriptovalyuta «Binance» birjasiga (birja) o‘tkazilgan. Tergovchilar ushbu birja — Shelbit — Eron sanksiyalarini aylanib o‘tishga xizmat qiluvchi tarmoqning markazida turibdi, deya izoh berdi.
Bu mablag‘larning qariyb 540 million dollari 2025-yil yanvar oyida Dubay regulyatorlari Shelbit’ga qarshi chora ko‘rgach harakat qila boshlagan. Biroq, «Binance» birjasi bu raqamlarni tasdiqlay olmasligini bildirgan.
Ogohlantirish Natija Bermagan Payt
Rich Sanders, mustaqil blokcheyn tadqiqotchisi va Eron jarayonlarini o‘rganuvchi mutaxassis, o‘zining aytishicha, 2025-yil oktyabrida «Binance» birjasini Shelbit’ning faoliyati haqida ogohlantirgan.
Biroq mablag‘lar harakati to‘xtamagan. «Reuters» axborot agentligi ko‘rib chiqqan ma’lumotlarga ko‘ra, Shelbit birjasidan «Binance»ga pullar yuqoridagi ogohlantirishdan keyin ham o‘tkazilgan.
«Binance» birjasi bu ogohlantirishga qanday chora ko‘rigani haqida ma’lumot bermadi. U Shelbit hech qachon birjada hisob ochmaganini va sanksiya ostiga olinmaganini aytgan.
«Shelbit bilan bog‘langan foydalanuvchilar platformamiz bilan muloqot qilganida, bizning muvofiqlik dasturimiz to‘g‘ri ishladi: bu jarayon tekshiruv o‘tkazdi, tegishli hisoblarni muzlatib qo‘ydi va ularni huquqni muhofaza qilish organlariga ma’lum qildi», — deb yozadi «Reuters» axborot agentligi, «Binance» birjasiga tayanib.
Birja shuningdek, tashqi tahlilchi kompaniya mablag‘larning harakatini xavfli deb baholamaganini bildirgan. Lekin bu kompaniya nomi ochiqlanmagan.
Bu himoya bayonoti rasmiy xatoliklar bilan to‘qnash keladi. 2023-yil noyabrida, «Binance» birjasi AQShning pul yuvish va sanksiyalarni buzgani uchun aybiga iqror bo‘lgan va 4,3 milliard dollar jarima to‘lagan. Bu AQSh tarixidagi eng katta kompaniya jazolaridan biri hisoblanadi.
Prokurorlar muayyan holatlarni aniqlagan. Ularning so‘zlariga ko‘ra, «Binance» birjasi 2018-yil yanvardan 2022-yil mayigacha AQSh va Eron foydalanuvchilari o‘rtasida 898 million dollar kriptovalyuta savdosiga yo‘l qo‘ygan.
Kelishuvga maxsus shartlar biriktirilgan: «Binance» uch yil mobaynida mustaqil tekshiruvchi mutaxassisni yollashi shart bo‘lgan.
Shelbit ushbu shartoma muddati boshlanganidan olti oy o‘tib ish boshlagan. Shundan buyon, ushbu birjaning AQSh tergovchilari bilan hamkorligi nizo nuqtasiga aylangan.
Soatlar, bo‘sh idora va 4 milliard dollar
Shelbit’ning o‘ziga xos sayti yo‘q. Jamoatchilik uchun ochiq savdo yo‘li ko‘rinmaydi.
Dubaydagi ko‘rsatilgan manzil esa darvoza ortida. Yozuvda «Velorix Watches Trading LLC» (kompaniyasi) deb yozilgan. Bu kompaniya Shelbit asoschisi Siyavash Kayvanpourga tegishli.
«Reuters» xabarchisi iyul boshida ushbu uch xonali ofisga tashrif buyurgan. Ichkarida 13 dona eski soat, naqd pul sanash uskunasi va uch kishi ishlagan. Ularning bari Kayvanpour haqida hech narsa eshitmagan; bu soatlar sotuvga qo‘yilmagan.
Tergovchilar shunga qaramay, 2024-yil mayidan boshlab Shelbit orqali kamida 4 milliard dollar mablag‘ harakatini aniqlashgan. Qariyb 125 million dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri Eron markaziy bankidan kelgan.
Shelbit shuningdek, Isroil tomonidan Eronning Islom Inqilobi Gvardiyasi Korpusi (IRGC) bilan bog‘langan deb hisoblangan hamyonlar bilan ham ishlagan. Yana bir hamkor — Erondagi eng yirik birja «Nobitex» birjasi bo‘lgan.
Vashington iyun oyida Nobitex’ga sanksiya joriy etdi, bunday choralardan asosan terrorchilikni moliyalashtirayotganlar uchun foydalaniladi. AQSh Moliya vazirligi «Nobitex» 2025-yilda Eron kriptoqabulollarining yarmidan ortig‘ini boshqarganini bildirgan. Burlardan tashqari, bu birja rejimga yaqin kishilarga dunyo birjalariga kirish imkonini yaratgan.
Shelbit ham Eron tashqarisidan xuddi shunday vazifani bajarganlikda ayblanmoqda.
Pul Qayerdan Boshlanadi?
Pul, asosan, qimor o‘yinlari orqali keladi. Shelbit’ning asosiy mijozlari — 2000 dan ortiq fors tilidagi tikish saytlari bo‘lgan.
«Reuters» axborot agentligi kiberxavfsizlik bo‘yicha «Infoblox» firmasi bilan hamkorlikda bu tarmoqni aniqlab chiqqan. Eronda qimor o‘yinlari qonunan taqiqlangan, bunday ishlar uchun qamoq va qamchi jazosi belgilangan. 2023-yilda qonunga onlayn qimor ham kiritilgan.
Baribir, bu qimor saytlari Eronning o‘z mahalliy to‘lov tizimiga bog‘langan. Bu tizimni Eron markaziy banki boshqaradi.
«Qimor haqida gap borsa, IRGC (Islom Inqilobi Gvardiyasi Korpusi) Eron Islom Respublikasining eng foydali sabog‘ini oldindan o‘rgandi: nimanidir noqonuniy deb e’lon qiling, so‘ng uning ham rasmiy, ham qora bozorini nazorat qiling», — deyiladi xabarda, AQShda Tashqi aktivlarga nazorat idorasi (OFAC) sobiq direktor o‘rinbosari Miyod Malekiyga tayanib.
Dubay ham choralar ko‘rdi. 24-iyul kuni «Virtual Assets Regulatory Authority» davlat tartibga solish organi (VARA) — virtual aktivlar bo‘yicha — bayonot berdi. Unda BAAning pul yuvish va terrorizmga moliya ajratishga qarshi qonuni eslatib o‘tiladi va Shelbit mamlakat moliyaviy tizimining yaxlitligiga tahdid qilishi aytiladi.
Ushbu tartibot organi bunday choralarni ilgari ham ko‘rgan. Masalan, mart oyida Dubay «KuCoin» birjasiga faoliyatini to‘xtatishni buyurgan.
Hali Hech Kim Isbotlay Olmagan Asosiy Savol
Aniq bo‘lmagan asosiy savol — Shelbitni Eronda kim boshqargani. «Reuters» axborot agentligi bunga aniqlik kirita olmadi.
Shuningdek, ko‘plab kriptovalyuta qaysi manzilga qbilganini ham aniqlash imkonsiz bo‘ldi. Blokcheyn yozuvlari yo‘lni ko‘rsatgan, lekin orqasidagi odamni ochiqlamagan.
Bunga qaramasdan, bosim kuchaymoqda. Vashington allaqachon may oyida «Binance» birjasini Eronga oid kriptotransaksiyalar yuzasidan bosim ostiga olgan. SHu yili OFAC ro‘yxatlari barqaror tokenlar (stablecoin) bloklanishiga sabab bo‘lgan. Moliya vazirligi Shelbitga oid da’volarni jiddiy qabul qilayotganini bildirgan.
«Binance» birjasi «BeInCrypto» (ijtimoiy tarmog‘i)ning izoh so‘roviga zudlik bilan javob bermagan.
