Swap funksiyasiga ega markazlashmagan ilova (DApp) yaratish ancha oddiy. Ammo uni haqiqiy bozor sharoitida — botlar, arbitrajchilar va beqaror likvidlik bilan — boshqarish oson emas. “BeInCrypto” axborot nashri vakillari “STON.fi” kompaniyasi (kripto platforma)da bosh marketing direktori va bosh biznes rivojlantirish direktori lavozimida ishlovchi Andrey Fedorov bilan “Consensus Hong Kong” tadbirida bu jarayon qanday kechgani haqida suhbatlashdi.
“STON.fi” o‘z faoliyatini TON Blokcheynida avtomatlashtirilgan bozor yaratuvchi (AMM) sifatida boshlagan — ya’ni swap interfeysi va likvidlik havzalari bilan ishlash imkonini bergan. Keyinchalik, likvidlik bo‘linish muammosiga javoban, ularning “Omniston” protokoli ishlab chiqildi — TONda bir nechta markazlashmagan birjalar (DEX) mavjud bo‘lgani uchun foydalanuvchilar narxlarni turli protokollar bo‘ylab o‘zlari taqqoslashlariga to‘g‘ri kelardi. “Omniston” esa bu muammoni hal qilib, likvidlikni bitta yakkah kirish nuqtasiga jamlashga yordam berdi.
Likvidlikni jamlash o‘z samarasini berdi. Biroq miqyos kengaygach, yangi cheklovlar paydo bo‘ldi.
Ishlab chiqarishdan uchta asosiy saboq
Andrey Fedorov faoliyatning ilk bosqichida nimada xatoliklar bo‘lganini ochiq aytadi. “Avval faqat bitta token bor edi – texnologiyani ishlab chiqish juda oson bo‘ldi. Foydalanuvchi va faoliyat darajasi juda past bo‘lgan. Lekin vaqt o‘tgan sayin u tez o‘sgan.”
Birinchi saboq — miqyoslash muammolari bo‘ldi. Ham oldingi, ham orqa tarafigi kutilmagan talabga bardosh bera olmadi. Ikkinchi muammo chuqurroq: ko‘p bosqichli swaplar — ya’ni almashuvlar o‘rtasida vositachi tokenlardan foydalanish — sinovlarda yaxshi ishlagan. Biroq real ishda noodatiy vaziyatlar yuzaga chiqdi. “Nazariy jihatdan, ikkala bosqich muammosiz bajariladi,” — deydi Fedorov. “Amalda esa, bir vaqtning o‘zida bir nechta savdolar o‘tadi, likvidlik havzalar o‘rtasida harakatlanadi, va bir vaqtning o‘zida bir nechta DEXlar o‘z holatini yangilaydi. Natijada birinchi bosqich muvaffaqiyatli bajarilishi mumkin, ikkinchi bosqich esa ishlamasligi mumkin.”
Uchinchi saboq — murakkablikning o‘zi haqida. Dastlab, mazkur modelda faqat foydalanuvchilar va likvidlik ta’minlovchilar ishtirok etishi ko‘zda tutilgandi. Biroq haqiqatda esa arbitrajchilar, botlar va kutilmagan murakkab munosabatlar paydo bo‘ldi. “Menimcha, barchasini avvaldan o‘ylab topish imkonsiz. Avval xizmatni ishga tushirish, so‘ng qanday bo‘lishini ko‘rish va agar muammo chiqsa, tuzatish kerak.”
Hozirda “STON.fi” TON tarmog‘ida barcha DEX faoliyatining 80-90 foiziga javob beradi. Bu esa bu platformaning swap hajmidagi ustunligini ko‘rsatadi. Biroq keyingi bosqichda kross-zanjir (turli blokcheynlar o‘rtasida) swaplari rejalashtirilgan va bu ko‘rsatkich yangidan boshlanadi. “Asosiy qoidalar o‘zgarmaydi, lekin yangi qiyinchiliklarni ko‘ramiz,” — deydi Fedorov.
Nima uchun agregatsiya yetarli bo‘lmagan?
“Omniston” dastlab TONdagi barcha DEX havzalarini bir-biriga bog‘lash va eng qulay almashuv yo‘lini topish uchun ishlab chiqilgan edi. Lekin ommaviy likvidlikni jamlashda bir chegaraga to‘qnash kelinadi. Agar biror token jufti uchun likvidlik hech kim tomonidan qo‘shilmagan bo‘lsa, eng samarali marshrutni tanlash imkoniyat bermaydi.
Fedorovning so‘zlariga ko‘ra: «Ba’zan odamlar aniq bir havzaga likvidlik qo‘shishni istamaydilar». Natijada foydalanuvchi mazkur havzada token almashmoqchi bo‘lsa, yetarli likvidlik bo‘lmagani uchun yaxshi narx ololmaydi.
Buning yechimi — escrow swaplar bo‘ldi. Bu — professional bozor ishtirokchilari (resolverlar)dan shaxsiy likvidlikni jalb qilish imkonini beradigan parallel amalga oshirish yo‘li. Yangi “Omniston” versiyasi almashuv uchun ommaviy (AMM havzalari) va shaxsiy manbalarni baholaydi hamda har bir almashuv uchun foydalanuvchiga eng yaxshi natijani taqdim etadigan yo‘lni tanlaydi.
Fedorov: “Bu — universal yechim emas, chunki ikkisini ham saqlashimiz kerak. Ularning birgalikda ishlashi eng yaxshi tajribani beradi”.
Tokenlashtirilgan aksiyalar moliyaviy tizimni sinovdan o‘tkazishda qanday rol o‘ynaydi
Escrow modeli o‘z amaliy ahamiyatini “STON.fi” o‘z ekotizimiga “xStocks” (real AQSh aksiyalarining tokenlashtirilgan shakli) ni qo‘shgandan so‘ng isbotladi. Ushbu tokenlar “Backed Finance” (moliyaviy tashkilot) tomonidan chiqarilgan bo‘lib, ular texnik jihatdan TON jettonlari bo‘lsa-da, ularning ishlashi kriptovalyutaga xos bo‘lmagan bir qator farqlariga ega.
Asosiy muammo — likvidlik edi: yirik kripto tokenlari juftliklaridan farqli ravishda, “xStocks” hali AMM havzalarida yetarli likvidlikka ega emas. Texnik imkoniyatlar muammo emas, lekin, undan tashqari, biz escrow swaplar orqali foydalanish yo‘lini ochdik — bu foydalanuvchilarga chuqurroq likvidlikdan foydalanish imkonini berdi. Bugungi kunda “xStocks” bo‘yicha asosiy savdo hajmi escrow orqali amalga oshiriladi.
Foydalanuvchi uchun bu jarayon istalgan swapdan farqli bo‘lmasligi kerak, deydi Fedorov. “Bizning maqsadimiz — foydalanuvchilar texnik murakkablik haqida o‘ylashmasligi. Ichki jarayonlar boshqa-boshqa, lekin foydalanuvchilar buni sezmaydi.”
O‘z-o‘zini saqlashning afzallik va kamchiliklari
Fedorov to‘liq nomarkazlashtirilgan (non-custodial) bo‘lish cheklovlarini ochiq aytib o‘tadi.
«Ba’zan biz foydalanuvchilar soni va savdo hajmi yuqori bo‘lgan yechimlarni ko‘ramiz. Biznes nuqtai nazardan, ularni integratsiya qilish rivojlanishimizga tez yordam beradi. Lekin ularning ko‘pchiligi markazlashtirilgan. Texnik jamoamizga bunday variantlarni taklif qilganimda, javobi oddiy: bizda bunday ishlamaydi». “STON.fi” — nomarkazlashtirilgan platforma. Foydalanuvchilar mablag‘larini o‘z hamyonlarida saqlaydilar. Swaplar aqlli shartnomalar orqali bajariladi.
Markazlashtirilgan integratsiya tez va oson — ko‘pincha faqat API bog‘lash orqali amalga oshadi. DeFi integratsiyasida esa ishonchga asoslanmagan, aqlli shartnomalarsiz muloqot, ya’ni mablag‘lar hech qachon foydalanuvchi hamyonidan chiqmaydi. “Agar biz saqlov bo‘yicha murosaga borsak, tezroq o‘sishimiz mumkin edi. Lekin, shunda biz DeFi infratuzilmasi qurmas edik — oddiy moliyaviy texnologiya qatlamini qurardik.”
Bu masala faqat texnik emas. U o‘qitish va tarbiya bilan ham bog‘liq. Ba’zan bu marketing va muloqotda qiyinchiliklar keltirib chiqaradi. O‘z-o‘zini saqlash (self-custody) barcha javobgarlikni foydalanuvchining o‘ziga yuklaydi — bu ko‘pchilik yangi foydalanuvchilar e’tiborga olmaydigan masala. “Agar kimdir seed frazasini yo‘qotsa, biz kirishni tiklay olmaymiz. U bizda yo‘q. Hech qachon bo‘lmagan. Lekin ko‘pincha foydalanuvchilar bizga, bank yoki markazlashtirilgan birja singari, yordam so‘rab murojaat qilishadi.”
Markazlashtirilgan tizimlarda bu xavfsizlik uchun — parolni tiklash, akkauntni qayta olish, mijozlarga xizmat ko‘rsatish kabi imkoniyatlar bor. DeFi’da esa xavfsizlik shundan iboratki, orqa eshik yo‘q. Shu mexanizm foydalanuvchini himoya qilsa-da, bizning aralashish imkonimizni yo‘q qiladi.
“STON.fi” uchun bu — foydalanuvchini boshlanishi, o‘qitish va tushunarli interfeysga ko‘proq e’tibor qaratish zarurligini anglatadi. Biroq shu orqali asosiy tamoyil — o‘z-o‘zini saqlash — buzilmaydi.
“Bu uzoq muddatli garov. Qisqa muddatda o‘qitish va o‘rgatish qiyin. Lekin uzoq muddatda foydalanuvchilar mol-mulki egasi bo‘lish qadriyatini anglaydi. Aynan Web3’da bu juda muhim.”
Avvalo tarqatish, so‘ngra chuqurlik
Fedorov TON blokcheynini nafaqat blokcheyn tanlovi, balki tarqatish strategiyasi sifatida ham ko‘radi. Buning sababi uning «Telegram» ijtimoiy tarmog‘i bilan integratsiyalashganligidir. «STON.fi» va «Omniston» kriptovalyuta hamyonlari, ilovalar, o‘yinlar va botlar bilan «Telegram» ijtimoiy tarmog‘i ekotizimida birlashadi — har bir platforma yangi almashuv imkoniyatidir. «Ular protokoldan foydalanishni xohlashadi, chunki o‘z ilovalarida tokenlar almashinuvini faollashtirishni istashadi. Shu bilan birga, bu bizning tarqatish tarmog‘imiz ham bo‘ladi. Bu har ikki tomon uchun foydali», — deydi Fedorov.
Keyingi bosqich — turli blokcheynlar o‘rtasidagi integratsiyani yo‘lga qo‘yish. Dastlab «Tron» blokcheynidan, so‘ng esa EVM asosidagi tarmoqlarga kengayish rejalashtirilgan. Bu esa likvidlikni faqat bitta tarmoq yoki birja doirasida emas, balki butun ekotizim bo‘ylab birlashtirish imkonini beradi.
«Texnik tafsilotlar haqida o‘ylashni istamaydiganlar uchun hamma narsani soddalashtiring. Barcha ilovalarga integratsiya qilish orqali kengroq tarqalishni ta’minlang. Va likvidlikni bir nechta blokcheynlardan, faqat bittasidan emas, jamlang», — deydi Fedorov. «Mana shu bizning rejamiz. Endi esa uni kengaytirish vaqti keldi».
