2026-yil 23-mart, dushanba kuni AQSH prezidenti Donald Tramp 5 kunlik forsatga to‘xtatish haqida eʼlon qildi. Yaʼni Eron energetika infratuzilmasiga zarba berish rejalari vaqtincha to‘xtatildi. Ushbu qaror natijasida AQSH fond bozori qiymati 1,7 trillion AQSH dollariga oshdi, neft narxi 15% ga tushdi va Bitkoin narxi 70 000 dollardan oshdi. Endi ushbu pauza 6-aprelgacha uzaytirildi.
Biroq, Eron rasmiylari bu da’volarni «soxta yangilik» deb atadi, Isroil esa Tramp kiritgan pauzaga rioya qilmay, hujumlarni davom ettirdi. Natijada, bir hafta ichida barcha moliyaviy yutuqlar aksari yo‘qoldi.
Xo‘sh, Donald Tramp Eron bilan haqiqatan ham samarali muzokaralar o‘tkazdimi yoki bu faqat moliya bozorlarini foydalantirish va yirik o‘yinchilarga foyda olish uchun qilingan hiyla edi?
Donald Trampning pauzasi bozor ish vaqtlariga qanday mos keladi
Barcha voqealar 22-mart, shanba kuni boshlandi. Donald Tramp «Truth Social» ijtimoiy tarmog‘i orqali Eron oldiga 48 soatlik muhlat qo‘ydi. U Erondan Ormuz bo‘g‘ozini ochishni yoki elektr stansiyalariga kuchli zarbaga duch kelishini talab qildi.
Bu muhlat dushanba kuni kechqurun tugashi kerak edi, an’anaviy moliya bozorlari esa to‘liq faol va ochiq edi.
Biroq, Donald Tramp dushanba kuni soat 7:00da ET vaqti bilan yangi xabar qoldirdi. U o‘z murojaatida «juda samarali va yaxshi muzokaralar» bo‘lganini ta’kidladi. U umuman energetika ob’ektlariga zarbalarni 5 kun muddatga to‘xtatib turishni e’lon qildi.
Bu 5 kunlik imkoniyat 28-mart, shanba kuni tugadi. Bu ham oddiy kun emas edi.
- Aksiyadorlik bozorlari yopiq edi
- Fyu’char (kelajak shartnomalar)da savdo hajmi juda kam edi
- Yirik investitsion ofislar dam olayotgan payt edi.
Agar voqealar qayta keskinlashsa, bu xuddi Tramp davridagi har bir yirik bozor silkinishidan avvalgi past savdo faolligi davriga to‘g‘ri keladi. Bu jarayon 2025-yildan buyon takrorlanmoqda.
Kimdir xabar chiqishidan oldin savdo qilgan
Bozorlar e’lon rasman chiqishidan avval harakatlana boshladi. 6:49 dan 6:50 gacha, ya’ni bir daqiqa ichida 6 200 ta Brent va WTI fyu’char shartnomalari sotildi. Umumiy qiymat 580 million AQSH dollarini tashkil etdi.
O‘tgan besh savdo kunining o‘sha daqiqasida o‘rtacha 700 ta shartnoma tuzilgan edi — bu haqida «Bloomberg» axborot agentligi keltirgan ma’lumotlarga asoslangan «Financial Times» gazetasi (xalqaro nashr) xabar berdi.
Xuddi shu vaqtda S&P 500 fyu’char shartnomalari uchun 1,5 milliard dollar qiymatidagi order berildi. Bu buyurtma darhol indeks narxini 0,3% ga oshirdi. Oradan 14 daqiqa o‘tib, Trampning posti chiqarildi. Soat 7:10 ga kelib S&P 500 indeksi qiymati taxminan 2 trillion dollarga oshdi (manba: «Fortune» jurnali).
AQSH va Buyuk Britaniya (Angliya) moliyaviy nazorat tashkilotlari hozirda bu ma’lumotlarni o‘rganmoqda. Hozircha rasmiy ayblovlar yo‘q.
«Post e’lon qilinishidan sal oldin savdolar hajmining keskin oshishi bu masalada shubha uyg‘otadi. Bunday paytda tekshiruv o‘tkazilishi tabiiy», — deya izoh berdi «CBS News» axborot agentligi manbasiga ko‘ra, fyu’char bozoriga ixtisoslashgan «Troutman Pepper Locke» advokatlik kompaniyasi hamkori Stiven Pyepgrass.
Eron bu voqea bo‘lmaganini ma’lum qildi
Tehron (Eron) rasmiy javobi aniq va ochiq bo‘ldi. Parlament Spikeri Muhammad Boqir G‘olibof buni «soxta yangilik» deb atadi va bu faqat moliyaviy hamda neft bozorini boshqarish uchun qilinganini aytdi.
Eron Tashqi ishlar vazirligi bu harakatni energetika narxini pasaytirish va vaqt yutish uchun bosim, yaʼni ruhiy-axborot urushi sifatida baholadi. Rasmiylar vositachilar orqali xabarlar olinganini tan oldi, biroq bevosita muzokaralar bo‘lmaganini taʼkidlashdi.
Rad etish darhol bozorlarni o‘zgartirdi. Neft narxi qaytdi. Aksiyalar o‘sishining yarmi yo‘qoldi. Bitkoin qisqa muddatga 70 000 dollardan o‘tib, yana orqaga chekinib ketdi. Ushbu silkinishda kriptobo‘zorida 265 million dollar qiymatidagi qisqa pozitsiyalar yopildi. Bularning barchasi atigi 15 daqiqada sodir bo‘ldi.
Bu 2024-yil noyabr oyidan beri 11 marta takrorlandi
Dushanba kuni bu birinchi marta emasdi. «BeInCrypto» (axborot sayti) 2024-yil noyabridan beri «Donald Tramp» (AQSH sobiq prezidenti) tomonidan amalga oshirilgan bozorga ta’sir qiluvchi 11 ta e’lonni kuzatib bordi. Har biri savdogarlar orasida endi «TACO» deb ataladigan naqshga amal qilgan – ya’ni harakat, inqiroz, orqaga qaytish va tiklanish sikli.
- «Ozodlik kuni» boj stavkalari 2025-yil 2-aprelda soat 16:30 da, bozor yopilgandan so‘ng elon qilindi. «Tramp» (AQSH sobiq prezidenti) ertasi kuni, bozor ochilgandan bir necha daqiqa o‘tib, «Xotirjam bo‘ling! Hozir sotib olish uchun zo‘r payt!» deb yozdi. 90 kunlik pauza e’lon qilindi va natijada «S&P 500» (fond indeksi) 9,5% ga oshdi.
- 2025-yil 10-oktabr kuni, Xitoyga nisbatan 100% bojsolish tahdidi juma kuni, bozor yopilgandan 20 daqiqa o‘tib e’lon qilindi. Bitkoin 18,4% ga tushdi. Kriptovalyuta bozorida 24 soat ichida 19,1 milliard dollarlik likvidatsiya sodir bo‘ldi.
2025-yil iyundan 2026-yil fevralgacha o‘tgan olti tasdiqlangan juma kechasi zarbalar ham aynan shu mantig‘ini tasdiqladi. «BeInCrypto» (axborot sayti) ushbu voqealarda 60 soatlik takrorlanuvchi ketma-ketlikni aniqladi.
Eron bo‘yicha pauza esa bu naqshning keyingi bosqichi bo‘ldi. Ilgari juma kuni kutilmagan yangilik va dushanba kuni orqaga qaytish kuzatilgan bo‘lsa, endi bevosita dushanba asosiy voqea kuniga aylandi. Shanba kuni ultimatum, dushanba kuni yengillik, keyingi bosqich esa yana shanba kuni yuz beradi.
Mutaxassislar nimani ko‘radi
«Oksford» (xalqaro ilmiy markaz) siyosatshunosi Richard Xeydaryan «BeInCrypto» (axborot sayti) podkastida ziddiyat tufayli iqtisodiyotga yetkaziladigan zarar trillion dollarlarga yetishi mumkinligini ogohlantirdi va «Tramp» (AQSH sobiq prezidenti)ning taktikasini oldindan bashorat qilish qiyinligini aytdi.
«Tramp strategik jihatdan bashorat qilinadigan bo‘lsa-da, taktika bobida uni oldindan aytib bo‘lmaydi. Maqsadi aniq – Amerika hukmronligi, bundan shubha yo‘q. Ammo bunday murakkab dunyoda bunga qanday erishish mumkin? Buni hech kim bilmaydi», dedi Richard Xeydaryan «BeInCrypto» (axborot sayti)ga.
«Stenford» (universitet) iqtisodchisi Mordaxay Kurz ham «BeInCrypto» (axborot sayti) podkastida bu jarayonlarni oddiy odamlarni zaif qiladigan xususiy kuchlarning jamlangan tizimi deb baholadi.
«Amerikada juda ko‘p xususiy kuchlar jamlanganki, bu holat uzoq davom eta olmaydi… Yosh avlodning imkoniyati – faqat texnologiya xalq uchun, siyosat esa odamlar foydasiga xizmat qilganidagina paydo bo‘ladi», – deya tushuntirdi Kurz, video orqali.
5 kunlik hisob shanba kuni tugaydi. Agar naqsh davom etsa, navbatdagi sarlavha bozorlar yopiq va likvidlik juda past bo‘lgan bir vaqtda yangraydi.
11 ta qayd etilgan voqea va 16 oylik davrda bu naqsh biror marta ham buzilmadi.
