Yangi Buyuk Britaniyada joriy qilingan soliqqa oid hisobot qoidalari yanvardan kuchga kirdi. Endi kriptovalyuta birjalari HMRC (Buyuk Britaniya soliq xizmati – davlat organi) hamda 70 dan ortiq davlatlarning soliq idoralariga foydalanuvchilarning batafsil ma’lumotlarini taqdim etishi shart. Soha mutaxassislari esa ushbu tartib oddiy kriptovalyuta egalarini jismoniy xavf ostida qoldirayotganidan ogohlantirishmoqda.
Bu haqdagi xavotirlar ilk bor yuzaga kelayotgani yo‘q. «Fransiya» (davlat nomi)da deyarli shunday ma’lumot almashish tizimi kriptovalyuta egalariga qarshi sodir etilgan bir qator zo‘ravon jinoyatlar bilan bog‘langan.
CARF aslida nimani talab qiladi
Kripto-aktivlarni hisobot qilish bo‘yicha CARF (Crypto-Asset Reporting Framework) tizimi — OECD (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti – xalqaro tashkilot) tomonidan ishlab chiqilgan va Buyuk Britaniya ikki oy oldin o‘z qonunlariga kiritgan global standartdir.
Ushbu qonunga ko‘ra, Buyuk Britaniyada joylashgan istalgan kriptovalyuta birjasi yoki kriptovalyuta saqlash xizmatini ko‘rsatuvchi tashkilotlar foydalanuvchilardan bir xil shakldagi ma’lumotlarni yig‘ib va har yili HMRC (Buyuk Britaniya soliq xizmati – davlat organi)ga taqdim etishga majbur.
Ushbu ma’lumotlar orasida foydalanuvchining to‘liq ismi-sharifi, yashash manzili, tug‘ilgan sanasi, soliq rezidentligi, soliq to‘lovchi identifikasiya raqami hamda foydalanuvchining har bir xaridi, sotuvi, almashuvi va o‘tkazmasiga oid to‘liq yozuvlar mavjud.
Hozirgacha 76 ta davlat ushbu tizimga qo‘shilgan, ularning soni esa ortishda davom etmoqda. 2027-yildan boshlab HMRC (Buyuk Britaniya soliq xizmati – davlat organi) bu ma’lumotlarni CARF joriy etilgan boshqa davlatlar soliq idoralari bilan avtomatik tarzda almashishni boshlaydi.
Buyuk Britaniyada faoliyat yuritayotgan «Binance» birjasi va «Kraken» birjasi kabi yirik platformalar ham bu hisobotlarni taqdim etishga majbur bo‘lganlar ro‘yxatiga kiradi.
Rasmiylar bu tartib uzoq yillar davomida kriptoaktivlardan soliq to‘lashdan qochishga imkon bergan bo‘shliqni yopishini ta’kidlaydi. Birjalar shuningdek, foydalanuvchilarga ularning ma’lumotlari chet davlatlarga uzatilishi mumkinligini ogohlantirishi shart.
Fransiya misoli
«Bitcoin Policy UK» (notijorat tashkilot) bosh siyosiy maslahatchisi Freddi Nyuus shunday deydi: CARF faqat soliq ma’lumotlar bazasi emas, undan ancha xavfliroq tuzilmaga aylanmoqda. Uning fikricha, bu tizim jinoyatchilar uchun nishonlar ro‘yxatini yaratmoqda.
Axborot xavfsizligi sohasida faol tadqiqotchilar bu jarayon uchun maxsus atamaga ega.
«Buyruq berib zo‘ravonlik (wrench attack)» — bu jinoyatchilar kriptovalyuta egasini yoki uning oilasini kuch ishlatish yo‘li bilan qo‘rqitib, tokenlarni berishga majbur qiladigan vaziyat. Shunday holatda hatto eng ilg‘or texnologiyalar ham himoya bera olmaydi. Bank hisobiga kiberhujumdan farqli ravishda, majburiy tarzda yuborilgan kriptovalyutani hech kim muzlatib qo‘ya olmaydi, qaytarmaydi va qayta tiklay olmaydi.
«Bu ma’lumotlar jinoyatchi qo‘liga tushgudek bo‘lsa, u darhol eng yashirin emas va eng katta mablag‘ga ega bo‘lganlarni aniqlay oladi», — dedi Freddi Nyuus yaqinda «BeInCrypto» (internet-nashr) tomonidan o‘tkazilgan yuridik va tartibga oid panelda. «So‘ng ular osongina jamlanib, odamlarga jismoniy zarar yetkazishga harakat qilishlari mumkin».
U «Fransiya» (davlat nomi)ni misol sifatida keltirdi, u yerda bu holat allaqachon sodir bo‘lgan. Fransiyada shunga o‘xshash kriptohisobot tizimi mavjud va so‘nggi yillarda kriptoegalariga qarshi zo‘ravon jinoyatlar soni keskin oshgan.
Bu hujumlarga o‘g‘irlash, barmoqni kesib olish, qiynoq kabi jinoyatlar misol bo‘ladi. Surishtiruvlar natijasida «Fransiya» soliq idoralarida ishlagan bir xodim kriptovalyuta egalarining shaxsiy ma’lumotlarini jinoyatchilar tarmog‘iga sotganini fosh qilgan.
Muammo faqat «Fransiya» (davlat nomi) bilan cheklanmaydi.
2025-yil iyul oyidagi hisobotga ko‘ra, «Chainalysis» blokcheyn tahlil kompaniyasi (xususiy tashkilot) aniqlashicha, 2025-yil barcha avvalgi yillarga nisbatan kriptovalyuta egalariga nisbatan jismoniy tajovuzlar soni ikki barobar ko‘payishi mumkin.
Tahlilchilar Bitkoin narxining o‘sishi va zo‘ravon voqealar soni o‘rtasida bevosita bog‘liqlik borligini qayd etishadi. Kompaniya ko‘plab hujumlar haqida umuman ma’lumot berilmasligini, asl ko‘rsatkichlar bundan ham yuqori bo‘lishi mumkinligini ogohlantirgan.
Vaziyatni hal etishni yanada qiyinlashtiradigan omil shundaki, CARF dastlabdan Buyuk Britaniya siyosatining mahsuli emas edi.
Global tizim, mahalliy zaiflik
CARF — faqat Buyuk Britaniyaga xos tartibot emas. Aynan shu sababli, unga qarshi chiqish qiyin. «Yevropa ittifoqi» (xalqaro tashkilot)ning 27 a’zosi ham uni DAC8 deb ataluvchi o‘xshash qaror orqali yanvarda kuchga kiritgan.
«Andersen» (konsalting kompaniyasi)da kriptosoliq bo‘yicha direktor va avval HMRC’ning (Buyuk Britaniya soliq xizmati – davlat organi) kriptosiyosatini boshqargan Dion Seymour aytishicha, cheklovlarning o‘zi tizimli.
«Muammo shundaki, CARF’ni endi OECD (xalqaro tashkilot) yaratib bo‘ldi», — dedi Dion Seymour. «Uga G20 (xalqaro tashkilot) butun dunyoda tasdiqlab berdi».
Uning ta’kidlashicha, ushbu tasdiqlash natijasida endi hech bir davlat mustaqil tarzda bu tartibga sezilarli o‘zgartirish kirita olmaydi.
Ayni holatda esa tizim amalda, ma’lumotlarni yig‘ish jarayoni ketmoqda va birjalar hisobotlarni topshirmoqda. Endi esa Buyuk Britaniyada ushbu ma’lumotlar to‘g‘ri qo‘llarga tushadimi-yo‘qmi, vaqt ko‘rsatadi.
