Vitalik Buterin «Efirium» (kripto platforma) kengaytirish bo‘yicha muhokamalarni 2-darajadagi yechimlar (Layer 2 yoki L2)dan asosiy protokolga qaytarmoqda.
Rus va kanadalik innovator Vitalik Buterin fikricha, «Efirium» (kripto platforma) kelajakdagi eng katta cheklovlari — bu rollaplar yoki blob sig‘imi emas, balki tarmoqning asosiy tuzilmasidagi chuqur to‘siqlardir. U, ayniqsa, tarmoqning holat daraxti va virtual mashinasi (VM) kabi asosiy qismlarini nazarda tutadi.
Vitalik Buterin Efirium tarmogʻini tubdan yangilash boʻyicha taklif berdi: davlat daraxti va virtual mashina ishlashidagi toʻsiqlar bartaraf etilishi rejalashtirilmoqda
Buterinning ta’kidlashicha, «Efirium»ning ikki muhim qismi — holat daraxti va virtual mashina — isbotlash xarajatlarining 80 foizidan ko‘prog‘ini tashkil qiladi. U bu muammoni muhim deb hisoblaydi, chunki nol bilimli (Zero-Knowledge yoki ZK) texnologiyasi endi «Efirium» kelajak rejasining markaziga aylanmoqda.
“Bugun men ikki asosiy narsaga e’tibor qarataman: holat daraxtidagi o‘zgarishlar va virtual mashinadagi o‘zgarishlar,” – deb yozdi Vitalik Buterin «X» ijtimoiy tarmog‘ida, — va ularning har ikkalasi «Biz samarali isbotlashni istasak, hal qilishimiz kerak bo‘lgan asosiy to‘siqlardir».
Ikkilik daraxtni yangilash
Uning taklifining asosida EIP-7864 — «Efirium»ning hozirgi oltita tarmoqli Merkle Patrisiya daraxtini oddiy ikkili daraxt (binary tree) shakliga almashtirish taklifi yotadi.
Bu o‘zgarish kichikdek tuyulishi mumkin, lekin uning natijalari juda muhim. Ikkili daraxtlar yordamida Merkle isbotlari hozirgidan taxminan 4 baravar qisqaroq bo‘ladi. Bu esa tekshirish uchun kerak bo‘ladigan ma’lumot uzatish hajmini ancha kamaytiradi.
Bu yangilik yengil (engil) mijozlar va maxfiylikni saqlaydigan ilovalarni arzon va amaliy qiladi.
Yangi tuzilma saqlash joylarini «sahifalar»ga bo‘ladi. Bu esa, bir-biriga bog‘liq ma’lumotni tez-tez yuklaydigan dasturlar uchun ishlashni yanada samaraliroq qiladi.
Ko‘plab markazlashmagan ilovalar (dApp’lar) bir-biriga tutash saqlash joylariga doimiy kiradi. Demak, bu yangilanish ba’zi hollarda har bir tranzaksiyada 10 000 dan ortiq gazni tejash imkonini beradi.
Vitalik Buterin, shuningdek, daraxt shaklini o‘zgartirishni yanada samarali xesh-funksiyalar bilan to‘ldirishni taklif qildi. Bu esa isbot yaratish tezligini yanada oshirishi mumkin.
Eng muhimi, bu yangilanish «Efirium»ning asosiy qatlamini ZK-texnologiyalari (nol bilimli ilovalar) uchun qulay qiladi. Bu esa «Efirium»ning holatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish imkonini beradi. Ya’ni, ZK ilovalari endi alohida tizimlar qurishga hojat qolmaydi.
Kengroq olganda, ikkili daraxtga o‘tish taklifi davlat boshqaruv bilan bog‘liq o‘n yillik tajribani soddaroq va kelajakka tayyor holatga to‘plashga xizmat qiladi.
Efirium virtual mashinasidan tashqaridagi kelajak haqida
Vitalik Buterin taklif qilgan eng uzoq muddatli orzu — bu «Efirium»ning bajarish mexanizmini tubdan o‘zgartirishdir. U virtual mashina (EVM — «Efirium virtual mashinasi»)dan keyin RISC-V asosidagi arxitekturaga o‘tish fikrini ilgari surdi.
RISC-V — bu ochiq va sodda buyruqlar to‘plamiga ega keng tarqalgan arxitektura. U yanada samarali va sodda ishlash imkonini beradi.
Buterinning fikricha, «Efirium» maxsus va qo‘shimcha prekompayl funksiyalariga tobora ko‘proq suyangan sari, bu EVM‘ning o‘zidan chuqur norozilik borligini ko‘rsatadi.
Agar «Efirium»ning asosiy va’dasi — umumiy maqsadli dasturlash imkoniyati bo‘lsa, deydi Vitalik Buterin, virtual mashina bunga erkin yo‘l ochishi kerak. Ortiqcha murakkablik yoki aylanma yo‘llarga hojat yo‘q. RISC-V asosidagi yangi VM bularni ta’minlashi mumkin:
- Murakkablikni kamaytiradi
- To‘g‘ridan-to‘g‘ri bajarilish samaradorligini oshiradi
- ZK-isbot tizimlari bilan yaxshi moslashadi, chunki ko‘plab zamonaviy ZK tizimlari allaqachon RISC-V muhitida ishlatilmoqda
Yaqin istiqbolda Vitalik Buterin «vektorlashgan matematik prekompayl» — EVM uchun grafik protsessoriga o‘xshash (GPU) imkoniyatlarni amalga oshirishni taklif qiladi. Bu kriptografik hisob-kitoblarni tezlashtiradi.
U uzoq muddatli rejasida RISC-V dastlab faqat prekompayllarni bajarishini, so‘ng foydalanuvchilar joylashtiradigan shartnomalarni, eng oxirida esa EVM‘ni o‘z ichiga olishini ko‘zda tutadi. Bunda EVM muvofiqlik qatlamiga aylanishi mumkin.
Murakkablik ustidan bahs-munozara
Lekin hamma ham «Efirium» (kripto platforma) yana chuqur qatlamda o‘zgarish talab qiladi deb o‘ylamaydi. Tahlilchi DBCrypto «Efirium»ning rejasida tobora ko‘proq mavhumlik paydo bo‘layotgani, jumladan rollap bo‘linishiga qarshi tuzilgan yangi ramkalarni tanqid qildi «BeInCrypto» (axborot portali)da.
Uning fikriga ko‘ra, har bir yangi qatlam murakkablikni oshiradi, ishonch darajasiga nisbatan xavf yaratadi va hujumlarga imkon ochadi.
Bu qarama-qarshilik umumiy nuqtai nazarni ko‘rsatadi: «Efirium» mavjud asosga yangi qatlamlar qo‘shaverish kerakmi yoki tubdan tuzatish lozimmi, degan bahs davom etmoqda.
Shunga qaramay, Vitalik Buterinning fikricha, «Efirium» (kripto platforma) arxitekturasi ZK-isbotlar tor sohadagi texnologiyadan umumiy zaruratga aylanayotgani sababli o‘zgarishi va moslashishi talab etiladi.
Demak, kengaytirishning navbatdagi bosqichi, Buterinning taxminicha, L2 qatlamida emas, balki «Efirium»ning asosida bo‘lib o‘tishi mumkin.
