«Efirium» (blokcheyn platformasi) asoschilaridan biri Vitalik Buterin Layer 2 (ikkinchi qatlam) tarmoqlari o‘z strategiyasini qayta ko‘rib chiqishga chaqirmoqda. U foydalanuvchilar sonining keskin kamayganiga e’tibor qaratadi—ilgari 58,4 million bo‘lgan bo‘lsa, hozirda bu raqam taxminan 30 millionga tushib ketgan. Shu bilan birga, «Efirium» asosiy tarmog’ida faol manzillar soni ikki baravardan ko‘p o‘sgan.
Bu o‘zgarish «Efirium» asosiy tarmog‘ining kutilmagan rivojlanishi bilan bir paytda sodir bo‘lmoqda. Xizmat haqining eng past darajaga tushgani kuzatildi va mutaxassislar 2026 yilgacha tranzaksiya narxlarini belgilovchi «gas limiti» (gaz limiti) ham ortadi deb hisoblashmoqda. Natijada, asosiy tarmoq hozir ko‘plab tranzaksiyalarni o‘zi mustaqil bajarishi mumkin bo‘ldi.
Layer 2 texnologiyasining asl maqsadi asta-sekin unutilmoqda
Batafsil postida Vitalik Buterin dastlabki Layer 2 g‘oyasi eskirganini ta’kidladi. Avvaliga Layer 2 tarmoqlari «Efirium»ni kengaytiradigan maxsus «shard»lar bo‘lishi kutilgan edi, asosiy tarmoq esa cheklangan miqyosga ega, deb qaralgan. Bugungi kunda esa «Efirium»ning asosiy (Layer 1) tarmog‘i deyarli hech qanday xarajatsiz tranzaksiyalarni qayta ishlay olmoqda. Yaqinda rejalashtirilgan «gaz limiti» oshirilishi esa tarmoq imkoniyatlarini yanada kengaytiradi. Shu bilan birga, Layer 2 loyihalari ham yuqori darajadagi xavfsizlikka erisha olmayapti—ular kutgan 2-bosqich rollup’ga chiqish maqsadiga yetishish oson kechmayapti (manba).
TokenTerminal (tahlil platformasi) ma’lumotlariga ko‘ra, Layer 2 tarmoqlarida oylik faol manzillar soni 2025 yil o‘rtalarida 58,4 milliondan 2026 yil fevralida taxminan 30 milliongacha kamaydi. Shu orada «Efirium» asosiy tarmog‘i foydalanuvchilari soni oshdi—faol manzillar 7 milliondan 15 milliongacha ko‘tarilidi, bu 41,4% o‘sishdir. Bundan ko‘rinadiki, foydalanuvchilar xizmat haqi tushganida yana asosiy tarmoqga qaytishmoqda.
Vitalik Buterin ayrim Layer 2 operatorlari 2-bosqich rollup maqomiga chiqishga umuman harakat qilmasliklarini ham tan olganini ta’kidlab o‘tdi. Ular ko‘proq tartibga soluvchi talablarga javob berish – ya’ni to‘liq boshqaruvga ega bo‘lishni maqsad qilishmoqda. Bu yondashuv «Efirium» tamal tamoyillaridan—ochiqlik va ishonchga ehtiyoj bo‘lmagan tizimlardan—chetlashganini bildiradi.
Bozor noaniqlikka moslashmoqda
Bozor bu «identitet inqirozi»ga ishonchsizlik bilan javob berdi. 2026 yil yanvarida yetakchi Layer 2 tokenlari 15% dan 30% gacha arzonlashdi («CoinGecko» – kriptovalyuta statistika platformasi – ma’lumotlariga ko‘ra). Sektor umumiy bozor qiymati esa 2026 yil 4 fevral holatiga ko‘ra $7,95 milliardini tashkil etmoqda, bu esa zaiflik davom etayotganini ko‘rsatadi.
Yetakchi tokenlar—masalan, «Arbitrum» ($0,13211), «ZKsync» ($0,02327) va «Optimism» ($0,2192) — bu aralash natijani yaqqol aks ettiradi. Aslida, bu sonlar chuqur muammoni yashiradi. Chunki «Efirium» asosiy (Layer 1) tarmog‘i kirish imkoniyati yaxshilangani sari ko‘plab foydalanuvchilar aynan uning yuqori xavfsizligini afzal ko‘rmoqda. Xarajatlarni kamaytirish uchun yaratilgan Layer 2 tarmoqlari esa o‘z o‘rnini, ekotizimdagi vazifasini qayta o‘ylab ko‘rmoqqa majbur bo‘lmoqda.
Foydalanuvchilarning xatti-harakatlaridagi o‘zgarish aniq: tranzaksiya narxlari pasayganda, odamlar asosiy tarmoqqa o‘tmoqda. Bu esa ilgari Layer 2 kundalik tranzaksiyalar uchun asosiy platformaga aylanadi, degan taxminlarni rad etmoqda. Endi foydalanuvchilar ortiqcha murakkablikdan qochib, xavfsizlik va soddalikni qadrlay boshladi.
Vitalik Buterinning Layer 2 (ikkinchi qatlam) uchun yo‘l xaritasi
Vitalik Buterinning Layer 2 tarmoqlarga bergan asosiy tavsiyasi—faqat kuchaytirish (masshtab) emas, balki yangi qadriyatlarni aniq belgilashdir. U, masalan, maxfiylikka ixtisoslashgan virtual mashinalar, bitta ilovaga moslashtirilgan yechimlar yoki moliyaviy bo‘lmagan platformalar, masalan, ijtimoiy tarmoqlar va shaxsni tasdiqlash tizimlari uchun tamomila yangi yondashuvlarni ko‘rsatadi.
“Agar men bugun L2 (ikkinchi qatlam) jamoasida bo‘lganimda, «masshtabdan boshqa qanday yangi qiymat taklif qila olaman?» degan savolga javob izlardim. Misollar: EVMdan boshqa maxfiylikka ixtisoslashgan virtual mashinalar (VMlar), biror bir sohada samaradorlikka ixtisoslashgan yechimlar, hatto kengaytirilgan Layer 1 ham amalga oshira olmaydigan yuqori darajadagi masshtablash, moliyaviy bo‘lmagan sohalar uchun butunlay yangi dizaynlar—masalan, ijtimoiy tarmoqlar, shaxsni tasdiqlash va Sunʼiy intellekt.”
Buterin ta’kidlaydiki, «Efirium»ning asosiy aktivlarini, ya’ni ETH yoki boshqa aktivlarni boshqaradigan har qanday Layer 2 kamida birinchi bosqich xavfsizlik darajasiga chiqishi shart. Aks holda, ular «Efirium»ning kengaytmasi emas, ko‘prik bog‘langan mustaqil blokcheynlarga aylanib qoladi. U o‘zaro uzviy bog‘liqlikni ham yoqlaydi, biroq bunday bog‘liqlik har bir tarmoqning tuzilmaga ko‘ra turlicha usullar bilan ta’minlanadi.
Buterin asosiy infratuzilmaning yana bir muhim unsuri sifatida «rollup precompile» (maxsus dasturiy funksiyaga oldindan kod kiritish) funksiyasini ko‘radi. Shu vosita yordamida «Efirium» platformasi ZK-EVM isbotlarini (aniqlikni tekshirish) to‘g‘ridan-to‘g‘ri tasdiqlashi, o‘zgarishlarga moslasha olishi va shuningdek, protokol o‘zgarganda muhofaza qila olishi mumkin bo‘ladi. Shunday qilib, Layer 2 loyihalari mustahkam xavfsizlik darajasidan foydalanib, o‘z yechimlarini mustaqil ishlab chiqish imkoniga ega bo‘ladi.
Bu moslashuvchan tasavvur Layer 2 uchun keng imkoniyatlar ochadi. EVM kengaytmasiga ega Layer 2 tarmoqlari precompile vositasidan standart tranzaksiyalar va qo‘shimcha xususiyatlar uchun maxsus isbotlar yaratishda foydalanishi mumkin. Bunday modullilik «Efirium» bilan ishonchga ehtiyoj sezmaydigan (trustless) hamkorlikni ta’minlaydi. Biroq bu tizimda markaziylashtirilgan boshqaruvga ham joy mavjud. Vitalik Buterin buni ochiq tizimdagi dasturchilar tanlovining tarkibiy qismi, deya baholaydi.
2026 yilgacha «Efirium» asosiy tarmog‘i rivojlanishda davom etar ekan, Layer 2 tarmoqlarini muhim sinov kutmoqda. Ma’lumotlar shuni tasdiqlaydiki, foydalanuvchilar xavfsizlik imkoniyati paydo bo‘lsa, asosiy tarmoqni tanlaydi. Endi Layer 2 jamoalari foydalanuvchilarni jalb etishda nafaqat xarajatlarni kamaytirish, balki boshqa aniq, ahamiyatli afzalliklar taklif qilishi shart. Bu afzalliklar rivojlangan maxfiylik vositalari, yangi virtual mashinalar yoki o‘ziga xos ilovalarda bo‘lishi mumkin. Layer 2 loyihalarining tanlovi «Efirium» kelajagini belgilovchi muhim omil bo‘ladi. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi — aynan shu uyg‘unlikda.
