Telegram ijtimoiy tarmog’ida faoliyat yuritayotgan xitoy tilidagi tarmoqlar bugungi kunda dunyodagi eng yirik noqonuniy kriptovalyuta iqtisodiyotining asosiy tayanchiga aylandi.
Ushbu guruhlar firibgarlik, Sunʼiy intellekt yordamida amalga oshiriladigan aldamchilik va pul yuvishni yagona, yirik sanoat tizimiga birlashtirishda «kuchli internet» (dark web) tarmog’ini ortda qoldirdi.
Hozirda Telegram bozorlarining hajmi tarixiy qorong‘u veb gigantilari hajmidan ancha katta
Buning miqyosi ilgari hech kuzatilmagan darajada. «Elliptic» (tahlil qiluvchi tashkilot) maʼlumotiga ko’ra, «Huione Guarantee» (keyinroq «Haowang Guarantee» nomi bilan qayta nomlangan to’lov kafolat xizmatini taqdim etuvchi kompaniya) 2021 va 2025 yillar oralig’ida 27 milliard dollar qiymatidagi operatsiyalarni qayta ishlagan.
Bu raqam, tarixdagi barcha yirik «kuchli internet» (dark web) bozorlaridan oshib ketadi.
2024-yil may oyida «Telegram» ijtimoiy tarmog’i «Huione» kompaniyasining faoliyatini taqiqlaganidan so‘ng, faoliyat boshqa joylarga o‘tdi. Hozirda ikkita yirik bozor ajralib turibdi:
- «Tudou Guarantee»: oyiga taxminan 1,1 milliard dollar aylanma
- «Xinbi Guarantee»: oyiga taxminan 850 million dollar aylanma
Bu ikki bozor birgalikda bir oyda amalga oshirayotgan operatsiyalar hajmi «AlphaBay» (ilgari yirik «kuchli internet» bozori bo‘lgan platforma) butun faoliyati davomida qayd etgan hajmdan ko‘proqni tashkil etadi.
Nega Telegram qorong‘i internet o‘rnini egalladi
Telegram ijtimoiy tarmog’i ochiq kanallar, kafolatga o’xshash (escrowga o’xshash) tizimlar hamda dunyo bo’ylab tez kor imkoniyatlarni taqdim etadi. Foydalanuvchilar uchun TOR (maxfiylik uchun mo‘ljallangan maxsus brauzer) yoki boshqa murakkab texnik bilimlar kerak emas.
Ushbu bozorlar «kuchli internet» (darknet)ning asosiy imkoniyatlarini o‘zida aks ettiradi:
- Sotuvchilar obro‘ reyting tizimi
- Kafolat (escrow) va tortishuvlarni hal qilish vositalari
- Barqaror tokenlarda (stablecoin) hisob-kitob qilish
- Ta’qiqlardan keyin tezda yangi nom bilan qayta ish boshlash
Amalda, Telegram ijtimoiy tarmog’i «to‘siqsiz kuchli internet» (yaʼni, harakat uchun to‘siqlar qolmagan darknet) ga aylandi.
Kriptovalyuta firibgarligi bozorlari butun dunyodagi firibgarlik sanoatini kuchaytirmoqda
Ushbu bozorlar keng ko‘lamda giyohvand moddalar yoki qurol sotmaydi, lekin ular firibgarlik uchun infratuzilmani sotadi.
Ularning asosiy mijozlari — cho‘chqani boqib so‘yish» (uzoq muddatli aloqalar yoki sarmoya orqali pul o‘g‘irlash sxemasi) usuli bo‘yicha firibgarlik sanoati. AQSH rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, bunday uzoq muddatli munosabat va sarmoya firibgarliklari bir yil davomida faqat AQSH fuqarolaridan taxminan 10 milliard dollar yig‘adi.
Bu faoliyat asosan Janubi-Sharqiy Osiyoda to‘plangan. Ko‘plab operatorlar firibgarlik yo‘li bilan jalb qilingan va kompoundlarda ushlab turiladigan arzon ishchi kuchiga tayangan.
Telegram ijtimoiy tarmog’idagi bozorlar quyidagi xizmatlarni taqdim etadi:
- Oqimni yashirish va pul yuvish xizmatlari
- Sof ishonchga asoslanmagan yolg‘on investitsion maydonchalar
- O‘g‘irlangan shaxs ma’lumotlari
- Telefon aloqasi va ijtimoiy muomala orqali aldash vositalari
Firibgarlik iqtisodiyoti va bozorlar birga o‘smoqda. Bozorlarning barqarorligi, firibgarlik tahdidi barqarorligi, kelajak xavfi barqarorligi — bular barchasi bevosita bog‘liq.
AI (Sunʼiy intellekt) yordamidagi yuz almashtirish vositalari firibgarlikni kuchaytirmoqda
Tezlashtiruvchi asosiy omillardan biri — bu Sunʼiy intellekt. Xitoy tilidagi Telegram ijtimoiy tarmog’i guruhlari faol ravishda quyidagilarni sotadi:
- Jonli yuzni almashtiruvchi dasturiy ta’minotlar
- Ovoz nusxasini yasovchi vositalar
- Real insonni taqlid qiluvchi sunʼiy shaxs to‘plamlari (deepfake to‘plamlari)
Bu vositalar firibgarlarning real odamlar qiyofasida videoqo’ng’iroqlarda ishtirok etishini ta’minlaydi. Bu esa qurbonlarda ishonch hosil bo‘lish darajasini va aldovdan daromad olish imkoniyatini bir necha barobar oshiradi.
Xavf tahlilchilari bunday rivojlanishni ijtimoiy muomala usullarining sanoatlashtirilishi, ya’ni keng ko‘lamda tizimli ishlashga o‘tgan holat deb ta’riflaydi. Endilikda firibgarlik zavodga aylangan — ishlab chiqarish konveyerining samaradorligiga teng darajada.
USDT moliyaviy tayanch hisoblanadi
Deyarli barcha bitimlar «Tether» (USDT, barqaror kriptovalyuta) orqali amalga oshiriladi. Markazlashmagan kriptovalyutalardan farqli o‘laroq, «USDT» muzlatilishi mumkin. Bunday imkoniyat mavjud, biroq aslida keng hajmda ishlatilmaydi.
Natijada, eng markazlashgan barqaror token — «USDT» (barqaror token) — tarixda qayd etilgan eng katta noqonuniy kriptovalyuta bozorining asosi bo’lib turibdi. Bu esa barcha firibgarliklar, pul yuvish va chegaralararo aldovlar uchun xavfni yanada kuchaytiradi.
Telegram ijtimoiy tarmog’i avval ham yirik bozorlarni olib tashlagan, lekin har safar bir necha hafta ichida o‘rniga yangi bozorlari paydo bo‘ladi.
Bozorlar o‘rtasida mulk ulushlari doim o‘zgaradi. Pul aylanishi esa tezda yangi yo‘nalishga o‘tadi.
«Elliptic» tashkiloti hozirda 30 ga yaqin xitoy tilida faoliyat yurituvchi Telegram ijtimoiy tarmog’i bozorlarini kuzatmoqda. Ularning umumiy yillik aylanmasi o‘nlab milliard dollardan oshadi, asosan kriptovalyuta orqali yuritiladi.
Huquqni muhofaza qilish bo’yicha choralar esa hozircha tarqoq va barqaror emas.
Umuman olganda, bu endi kichik sohada sodir bo‘layotgan kiberjinoyat emas.
Jamoatchilik uchun ochiq aloqa platformalari hozir butun dunyo miqyosida noqonuniy moliyaviy faoliyatga maydon bo‘lib turibdi. Til asosidagi tarmoqlar joylashuvdan ko‘ra muhimroq. Yangi vositalar firibgarlik iqtisodiyotini o‘zgartirmoqda.
Natijada, «kuchli internet» (dark web) bir vaqtlar yetishtirgan har qanday tizimdan kattaroq jinoyat ekotizimi vujudga keldi. Bu esa hammaning ko‘z o‘ngida qonunbuzarliklarni davom ettirmoqda.
Agar birgalikda platformalarni boshqarish, barqaror tokenlarga va huquqni muhofaza qilish idoralari harakatlariga kelishilmagan bo‘lsa, ushbu tizim yanada kengayishda davom etadi.
