Xitoy tilida faoliyat yurituvchi pul yuvish tarmoqlari (CMLNlar) kriptovalyuta yordamida noqonuniy mablag‘larni yuvishda eng katta infratuzilma sifatida namoyon bo‘ldi.
Bu Telegram ijtimoiy tarmog‘ida faoliyat yuritadigan tarmoqlarning tez sur’atlarda kengayishi, jinoiy yo‘llar bilan topilgan mablag‘larning dunyo bo‘ylab harakatlanishida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Bunday o‘zgarishlar har bir davlat uchun xavfsizlik masalalari va huquqni muhofaza qilish strategiyalarida katta ahamiyatga ega.
16,1 milliard dollarlik ekotizim: hajmi va tezligi
«Chainalysis» kompaniyasi (kriptovalyutalar monitoringi uchun maxsus tashkilot) tomonidan 27-yanvar kuni e’lon qilingan 2026-yil uchun Kripto jinoyatlar bo‘yicha hisobotga ko‘ra, bugungi kunda CMLNlar ma’lum kriptovalyuta orqali pul yuvish tadbirlarining qariyb 20 foizini tashkil etmoqda. Bu esa ularni sohaga oid eng yirik pul yuvish kanali sifatida ko‘rsatadi.
Hisobotga ko‘ra, 2025-yilda CMLNlar 16,1 milliard AQSH dollariga teng mablag‘larni aylantirgan — bu kuniga qariyb 44 million dollarni tashkil etadi. Ular 1799 dan ortiq faol hamyonlar orqali ishlaydi. 2020-yildan beri CMLN’ga kiruvchi mablag‘lar markazlashtirilgan birjalardagiga qaraganda 7 325 barobar, markazlashmagan moliyaviy (DeFi) tizimlardagiga nisbatan 1 810 barobar va tarmoqlardagi boshqa noqonuniy mablag‘ oqimlariga qaraganda 2 190 barobar tez o‘sgan.
«Chainalysis» tashkiloti tarmoqdagi harakatlarni tekshirarkan, CMLN ekotizimi tarkibiga kiruvchi oltita alohida xizmat turini aniqladi: mablag‘ aylanmasini boshlovchi vositachilar, pul tashuvchi zanjirlar, norasmiy OTC (birjadan tashqari) xizmatlari, «Qora U» xizmatlari, qimor xizmatlari va mablag‘ o‘tkazuvchi xizmatlar.
Olti xil xizmat turi bo’yicha rollar taqsimoti
Mablag‘ aylanmasini boshlovchi vositachilar noqonuniy pul o‘tkazmalari uchun birinchi kirish nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Odamlar o‘zining bank hisob raqamlari, raqamli hamyonlari yoki birja depozit manzillarini pul qabul qilish va yuborish uchun ijaraga berishga jalb qilinadi.
Pul tashuvchi zanjirlar pul yuvishning «qatlamlash» bosqichini amalga oshiradi. Bu bosqichda mablag‘lar kelib chiqishini yashirish uchun ko‘plab hisob raqamlari va hamyonlardan foydalaniladi. Ba’zi sotuvchilar faoliyatini beshta Afrika davlatigacha kengaytirishga muvaffaq bo‘lgan.
Norasmiy OTC xizmatlari «toza mablag‘lar» yoki «Oq U» nomi ostida reklama qilinadi va KYC (shaxsni aniqlash) tekshiruvisiz pul o‘tkazish xizmatlarini ko‘rsatadi. Biroq, blokcheynda olib borilgan tahlil ushbu xizmatlar va «Huione» kabi noqonuniy platformalar o‘rtasida keng tarqalgan aloqalarni aniqladi.
«Qora U» xizmatlari turli xakerlik, firibgarlik yoki boshqa noqonuniy yo‘llar bilan olingan «bulg‘angan» kriptovalyutani bozor narxidan 10-20 foiz arzon narxda sotadi. Mazkur xizmatlar eng tez o‘sayotgan soha sifatida ajralib turdi — 236 kun ichida 1 milliard dollarga teng jami mablag‘ jalb etildi. 2025-yilning to‘rtinchi choragida juda yirik tranzaktsiyalar uchun o‘rtacha to‘lov muddati bor-yo‘g‘i 1,6 daqiqani tashkil etgan.
Qimor xizmatlari katta miqdordagi pul ayirboshlovlari va ko‘plab tranzaktsiyalar yordamida mablag‘larni yuvadi. Telegram ijtimoiy tarmog‘ida ba’zi sotuvchilar natijalar oldindan kelishilgan «soxta» qimor o‘yinlarini taklif qilgani aniqlangan.
Mablag‘ o‘tkazuvchi xizmatlar turli aralashtirish va almashtirish imkoniyatlarni beradi. Ushbu xizmatlardan Janubi-Sharqiy Osiyo, Xitoy va Shimoliy Koreya davlatlarida noqonuniy faoliyat ko‘rsatuvchi shaxslar faol foydalanadi.
Andozalar an’anaviy pul yuvishga o‘xshaydi
Blokcheynda mavjud ma’lumotlar CMLNlar faoliyatini an’anaviy pul yuvish bosqichlariga o‘xshashligini ko‘rsatadi: joylashtirish (placement), qatlamlash (layering), integratsiya (integration). «Qora U» xizmatlari esa «strukturalashtirish» yoki «mayda bo‘lib bo‘lib yuborish» (smurfing) tamoyiliga yaqqol misoldir. 100 dollardan kichik tranzaktsiyalar soni kirishdan chiqishga qadar 467 foizga, o‘rtacha hajmli ($100-$1,000) tranzaktsiyalar 180 foizga oshgan. 10 000 dollardan katta o‘tkazmalar esa manbalarga nisbatan 51 foiz ko‘proq manzilga yetib borgan.
Boshqa tomondan, qimor maydonlari, boshlovchi vositachilar va OTC xizmatlari esa tizim ichida asosiy «jamg‘arma» nuqtasi hisoblanadi. Ushbu xizmatlar turli manbalardan kuzatilgan mablag‘larni birlashtirib, ularni yirik miqdorda qonuniy moliyaviy tizimlarga qaytadan kiritish uchun tayyorlaydi.
Kafolat platformalari markaziy uzellar sifatida
CMLN ekotizimining markazida «Huione» va «Xinbi» kabi kafolat platformalari (to‘lov kafolatchilari) turadi. Ular pul yuvish bilan shug‘ullanuvchi sotuvchilar uchun reklama, uchrashuv va kafolat joyi bo‘lib xizmat qiladi, biroq to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuvish jarayonini boshqarmaydi.
Telegram ijtimoiy tarmog‘i tomonidan «Huione»ning ayrim akkauntlari bloklangandan so‘ng ham, sotuvchilar faoliyatini boshqa platformalarga o‘tgan holda davom ettira oldi. Bu esa faqat platformalar emas, aynan amalda ishlayotgan shaxslarga qarshi kurashishni zarurligini ko‘rsatadi.
Regulyatorlarning javobi
Yaqinda amalga oshirilgan choralar qatoriga AQSH Moliya vazirligining OFAC (Xorijiy aktivlarni nazorat qilish idorasi) va Buyuk Britaniyaning OFSI (moliya sanktsiyalari boshqarmasi) tomonidan «Prince Group» guruhining sanksiyaga tortilishi kiritildi. «FinCEN» (AQSH Moliya jinoyatlarini tergov qiluvchi idora) esa «Huione Group» kompaniyasini asosiy pul yuvish manbasi sifatida rasmiy ravishda eʼlon qildi va xitoylik pul yuvish tarmoqlari bo‘yicha maxsus ogohlantirish chiqardi.
Biroq, bunday choralar zararli faoliyatga vaqtincha to‘sqinlik qilgan bo‘lsa-da, asosiy tarmoqlar bosimi ortganda boshqa kanallarga ko‘chib o‘tib, faoliyatini davom ettirmoqda.
Mutaxassis tahlili
«RUSI» (Qirollik xizmatlari instituti) nomli tadqiqot markazining moliya va xavfsizlik bo‘yicha direktori Tom Kitinge ushbu tarmoqlar qisqa vaqt ichida milliardlab dollar aylanadigan xalqaro tizimlarga aylanganini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday o‘sish Xitoydagi kapital nazoratlari bilan bog‘liq; boy insonlar ushbu cheklovlardan qochish uchun imkoniyat izlashadi va shunday qilib, Yevropa hamda Shimoliy Amerikadagi transmilliy jinoyatchilik guruhlari uchun moliyaviy imkoniyat va likvidlik yaratadi.
«Nardello & Co» nomli tekshiruv kompaniyasining boshqaruvchi direktori Kris Urban so‘nggi yillarda eng katta o‘zgarish — an’anaviy, norasmiy qiymat o‘tkazish tizimlaridan kriptovalyutaga tez o‘tish bo‘lganini aytdi. U kriptovalyuta orqali mablag‘larni chegara osha oson va samarali tarzda, banklarga qaraganda ancha kam shaxsiy ma’lumot talab qilgan holda, entikmada (sovuq hamyon) milliardlab dollar saqlash va o‘tkazish imkoniyati borligini tushuntirdi.
Davlat va xususiy sektor hamkorligining zarurligi
«Chainalysis» (kripto-analitika kompaniyasi) ta’kidlashicha, kriptovalyuta orqali ish olib boruvchi pul yuvish tarmoqlariga qarshi kurashish uchun faqat alohida platformalarni aniqlash bilan cheklanmaslik, balki asosiy tarmoqlarni faol ravishda buzib tashlashga e’tibor qaratish kerak.
Jared Erben (xalqaro jinoyatchilikka qarshi kurash bo‘yicha mutaxassis) bunday pul yuvish tarmoqlarini aniqlash uchun ochiq manbali ma’lumotlar va inson manbalari orqali olingan razvedka ma’lumotlarini blokcheyn tahlili bilan birga qo‘llash lozimligini maslahat berdi. «Faqat mana shunday vositalar birgalikda ishlaganda va bir-birini to‘ldirgan ma’lumot manbalariga aylanib, ishtirokchilarni valyuta harakati bilan bog‘lay olganimizdagina, butun tarmoqlarni aniq xaritalash imkoniyati tug‘iladi», dedi u.
