Yaponiyaning 10 yillik davlat obligatsiyalarining daromadliligi 2,32% ga yetdi va bu 1999-yildan beri eng yuqori ko‘rsatkichga yaqinlashdi. U 2008-yil moliyaviy inqirozi davridagi eng yuqori ko‘rsatkichdan 30 bazis punktga oshdi. Besh yillik obligatsiyalar daromadliligi 1,72% ga yetdi, bu tarixiy maksimumdan atigi bir punktga past. Ushbu holat Eron hududidagi urush tufayli Brent markali neft narxi bir barrel uchun 113 dollardan yuqoriga ko‘tarilgan vaqtda yuz berdi. “AQSH G‘aznachilik” (davlat moliya tizimi) bozorlari so‘nggi haftalarda bosim ostida qolmoqda.
Bu yerda inqiroz faqat foiz stavkasining o‘zida emas. Muammo shundaki, oldindan hech qachon yetib kelmaydi, deb hisoblangan natijaga asoslangan barcha moliyaviy vositalarning narxi qayta baholanmoqda.
Nol natija uchun yaratilgan tizim
Yaponiya moliyaviy tizimi o‘n yillab nolga teng foiz stavkalar hamisha saqlanadi, deb qurilgan edi. 1990-yillardagi aktivlar pufagi inqirozidan so‘ng, “Yaponiya Markaziy banki” ikki o‘n yildan ortiq vaqt davomida iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va narxlarning tushishiga qarshi chiqish maqsadida stavkalarni deyarli nolgacha tushirdi.
Sug’urta kompaniyalari, pensiya jamg‘armalari va banklarning sarmoyaviy portfeli hamma vaqt nolga yaqin stavkalar o‘zgarmaydi, degan taxminga tayangan edi. Endi foiz stavkalar ko‘tarilgani uchun, avvalgi past darajadagi obligatsiyalarning bozordagi qiymati pasayadi — bu zararlar allaqachon sezilmoqda. Yaponiyaning to‘rtta eng yirik hayot sug‘urtasi kompaniyasi mahalliy davlat obligatsiyalari (JGB) bo‘yicha haqiqatga aylamagan, ya’ni hali naqdga aylanmagan yo‘qotishlar 60 milliard dollarga yetganini bildirdi. Bu o‘tgan yilga nisbatan to‘rt baravar ko‘p.
Bozor tahlilchisi Ganesh Kompella ta’kidlaganidek: «Inqiroz — bu faqat foiz stavkasi emas. Asosiy muammo — shu raqamga bog‘liq barcha moliyaviy vositalarning qayta baholanishidir.»
O‘tgan hafta “Yaponiya Markaziy banki” foiz stavkalarini o‘zgartirmadi, lekin qat’iyroq siyosatga o‘tishi haqida ishora berdi. Guvoh Ueda, iqtisodiy o‘sish sekinlashgan taqdirda ham, asosiy inflyatsiya yuqori bo‘lsa, foiz stavkalarini oshirish ehtimoli borligini ta’kidladi. Bozorlar aprel oyida foiz oshirish ehtimolini 60% deb baholamoqda. “Goldman Sachs Japan” (investitsion bank) esa “Yaponiya Markaziy banki” iyulgacha kutadi, deb hisoblaydi.
Uzoq muddatli bosimlar urushdan avval ham mavjud edi. Takaichi tomonidan ilgari surilgan fiskal kengayish rejasi boshqa yirik obligatsiyalar bozorlari uchun xavotir keltirdi va yanvar oyidayoq 40 yillik obligatsiyalar daromadliligi bir kun ichida 4% dan yuqori ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. Eron urushi esa energiya narxlarining kutilmagan o‘sishiga olib keldi va Yaponiya uchun buni yengish yoki e’tiborsiz qoldirish imkonsiz bo‘ldi.
Arzon yenga asoslangan dunyo miqyosidagi karri savdosi
Yaponiya o‘z neftining 90 foizdan ortig‘ini Yaqin Sharqdan olib keladi. Hozir esa, Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan neft urushdan avvalgi darajaning 10% dan ham kamiga tushib ketdi. Energiya importiga to‘liq bog‘liqlik tashqi inflyatsiyani kuchaytiradi, «Yaponiya Markaziy banki» esa iqtisodiyot zaiflashayotganiga qaramay, foiz stavkalarini oshirishga majbur bo‘lmoqda – bu esa saboqlarda aytiladigan stagflyatsiya, ya’ni bir vaqtning o‘zida iqtisodiy o‘sish to‘xtab, narxlar ortib boradigan tuzoqdir.
Bu avval ham sodir bo‘lgan. 2024-yil avgust oyida “Yaponiya Markaziy banki” foizlarni ko‘tarib, natijada ko‘plab “carry trade” (arzonga qarz olib boshqa mamlakat bozoriga sarmoya kiritish) amaliyotlari tez tugagan. Bu esa kriptovalyuta bozorlaridan 600 milliard dollar yo‘qolishiga olib keldi. Bitkoin narxi 49 000 dollargacha tushdi va qisqa vaqt ichida 1,14 milliard dollarlik majburiy savdo (likvidatsiya) holatlari yuz berdi.
Shu bilan bir paytda, dollar-yen kursi (USDJPY) 160 ga yaqinlashmoqda. 2024-yilda bu raqam “Yaponiya Moliya vazirligi” (davlat organi) tomonidan bir necha marta bozorlarga aralashishga sabab bo‘lgan edi. Dushanba kuni yapon rasmiylari valyuta kursi o‘zgarishlariga nisbatan «to‘liq tayyormiz», deb ogohlantirdi. “TD Securities” (moliyaviy xizmatlar kompaniyasi) birgalikda AQSH-Yaponiya aralashuvi dollar-yen kursini besh-olti punktga tushirishi mumkinligini e’lon qildi.
Xatarli aktivlar uzoq vaqt mustaqil qolmaydi
Bir bozor kuzatuvchisi shunday dedi: “Yaponiya global likvidlik uchun asos bo‘lib kelgan edi. Agar bu yerda daromadlilik oshsa, butun dunyoda kapital narxi (pul olish narxi) oshadi. Bu faqat mahalliy muammo emas. Bu butun tizim uchun xavf.
Yaponiyalik investorlar “AQSH G‘aznachilik” (davlat obligatsiyalari bo‘yicha mutasaddi tashkilot) obligatsiyalarida taxminan 1,2 trillion dollar sarmoya qilgan. Bu – har qanday davlat ichida eng katta chet el pozitsiyasi. Endi esa ichki foiz stavkalari oshgani sari, xorijiy obligatsiyalarga talab ozaymoqda va bu dunyo bo‘yicha foizlarni ham yuqorilashiga turtki beradi.
“Morgan Stanley” (boshqa yirik xalqaro bank) hisob-kitobiga ko‘ra, hozir ham 500 milliard dollarlik yenada olinadigan «carry trade» qoldiqlari xavf ostida turibdi. Agar ular yopilsa, arzon yapon yenasi evaziga moliyalashtiriladigan aktivlar — aktsiyalar, rivojlanayotgan davlatlar obligatsiyalari va kriptovalyutalar — majburan sotuvga qo‘yiladi. Bitkoinning 30 kunlik fyuchers asosidagi farqi 2025 yil boshida 15% dan yuqori bo‘lsa, endi 5% atrofida. Bu esa, arzon yapon yenasi hisobidan olingan qarz hisobiga sarmoya qilish qisqarayotganidan dalolat beradi. Agar yapon yenasi asosidagi «carry trade» tez yopila boshlasa, xorijiy aktsiyalar, rivojlanayotgan davlatlar obligatsiyalari va kriptovalyutalarning barchasida majburiy sotuvlar yuzaga keladi. Bu jarayon uchun davlat tomonidan hech qanday to‘xtatuvchi chora yo‘q — va bunday holatning aniq yakuni ham yo‘q.
