Men kriptovalyuta bozoriga kirganimda, Bitkoin narxi taxminan 6 000 dollarga teng edi — ha, bu juda ancha avval edi. O‘sha paytda u tajribaviy soha va moliya dunyosi o‘rtasida «oraliq hududda» mavjud edi. Bozor esa xabarlar yoki mashhur shaxslarning so‘zlariga tez, hissiyotga berilib javob qaytarardi.
Bu faqat mening fikrim emas edi. Oradan yillar o‘tib, «ResearchGate» ilmiy platformasida e’lon qilingan bir tadqiqot tahlillarida 2020–2021-yillar oralig‘ida Bitkoin va Dogkoin harakatlari ko‘rib chiqildi. Tadqiqot natijasiga ko‘ra, Elon Musk kabi mashhurlarning kriptovalyutaga oid postlari paytida narx va savdo hajmi sezilarli oshgan. Ayniqsa, Dogkoin uchun bu o‘zgaruvchanlik Bitkoinga qaraganda o‘n baravar kuchliroq edi.
Bugungi kunga kelib esa, nimadir o‘zgaribdi, degan hissiyot paydo bo‘ladi. Hali ham katta yangiliklar chiqadi. Narxlar hamon o‘sib yoki pasayib turadi. Ammo bozor bularga qanday javob berayotgani ancha boshqacha. Quyida men nimasi o‘zgarganini sodda qilib tushuntirishga harakat qilaman.
Sarlavhalar bir vaqtlar bozorni belgilagan
Ilgari kripto bozorlarida asosiy e’tibor tezlikka qaratilgan edi. O‘shanda bozordagi likvidlik past bo‘lgan, derivativlar (moliyaviy kelishuvlar) narxlarni aniqlashda sezilarli rol o‘ynamagan, asosiy savdolar ham ochiq spot bozorida ko‘rinib turardi. Natijada, narx harakati yangilik chiqqan zahoti o‘sha atrofda to‘plangan edi.
Bitkoinning yangiliklarga reaksiyasi tez yoki sekin bo‘lishini aniqlash uchun, turli bozor bosqichlarida asosiy xabarlardan oldingi va keyingi narx o‘zgarishlarini taqqosladim. Men eski bosqichdan ikkita muhim voqeani va 2024-yildan keyingi davrdan ular bilan qiymati bo‘yicha teng keladigan ikkita holatni tanladim. Har bir misolda, yangilikdan oldin va keyingi narx harakatini kuzatib, asosiy e’tiborni reaksiyaning tuzilishiga qaratdim – ya’ni natijaga emas, uning qanday yuz berganiga diqqat qildim.
2021-yil fevral oyida, «Tesla» kompaniyasi (avtomobil ishlab chiqaruvchi kompaniya) tomonidan 1,5 milliard dollarlik Bitkoin sotib olingani oshkor qilingan. O‘sha paytda Bitkoin narxi qariyb 38 000 dollar edi. Yangilik chiqqanidan so‘ng, narx bir sessiyada 15 foizdan ko‘proq oshib, 44 000 dollardan yuqoriga ko‘tarildi. Bozorning bu xabarga munosabati juda aniq edi. Faqat o‘sha sarlavha harakatga sabab bo‘ldi.
Xuddi shu tarzdagi jarayon bir necha oy o‘tib butunlay teskari yo‘nalishda namoyon bo‘ldi. 2021-yil may oyida, «Xitoy» davlati Bitkoin mayningi (hisoblash quvvati) bilan bog‘liq cheklovlarni kuchaytirganida, Bitkoin narxi bir necha kunda 40 000 dollardan 30 000 dollarga tushib ketdi. Xabarlar vahimali savdolar, majburiy savdoni yopish va birdaniga tushib ketgan narxlar bilan cho‘qqiga chiqdi. Narx sekin-asta emas, birdan boshi berk ko‘chaga kirib bordi va qulab tushdi.
O‘sha paytdagi bozorlarda o‘zgaruvchanlik (volatilnost) istisno emas edi. Bu – oddiy, asosiy holat bo‘lib qolgandi.
Hozirgi sikl katta yangiliklarga qanday munosabatda bo‘lmoqda
Bitkoin endi yangiliklarga umuman javob bermaydi deyish to‘g‘ri emas. Lekin u qanday javob berayotgani ancha o‘zgargan.
Bunga «AQSh Qimmatli qog‘ozlar va birjalar komissiyasi» (davlat moliya regulyatori) raisi Gari Genslerning ketishi atrofidagi regulyatorlik o‘zgarishini misol qilib olamiz. Bu voqea kripto sanoati uchun muhim burilish nuqtasi deb baholangan.
2024-yil noyabrida, Gari Gensler rasmiy lavozimini tark etishi haqida xabarlar tarqalganida, Bitkoin narxi 80 ming dollar atrofida edi. Keyingi haftalarda narx 100 ming dollargacha ko‘tarildi. Lekin asosiy narx o‘sishi asta-sekinlik bilan, bu rahbar almashuvi rasmiysan e’lon qilinishidan oldinroq, ya’ni 2025-yil yanvarigacha davom etdi.
Bitta katta narx o‘zgarishi yoki yangilik tasdiqlanganda keskin tebranish bo‘lmadi. Bozor bu o‘zgarishni kengroq, oldindan kutilgan regulyator islohotlarining bir qismi sifatida qabul qildi.
2025-yil fevralidagi makroiqtisodiy muammolar sabab yuzaga kelgan pasayishda ham shunday holat bo‘ldi. AQShda bojxona soliqlari oshirilishi va global xavfning ko‘payishi, bozorda xavfli-tashvishli kayfiyat paydo qildi. Natijada Bitkoin narxi 100 ming dollardan 90 ming dollar oralig‘iga tushdi. Ushbu pasayish ham bozor sessiyalari davomida asta-sekin tarzda sodir bo‘ldi, birdaniga keskin qulashdan ko‘ra ancha sokin va tartibli o‘tdi. 2021-yildagi Xitoy taqiqida kuzatilgan vahimali holat bu safar qaytarilmadi. Narx pasayib ketdi, lekin barchasi xotirjamlik bilan yuz berdi.
O’zgaruvchanlik vaqt davomida tarqalishi
Bu ikkala davr o‘rtasidagi farq juda yaqqol. 2021-yilda asosiy xabarlar bozorga zudlik bilan, o‘n foizli yoki undan ko‘p tebranishlarni olib kirardi. Hozir esa, shunga o‘xshash muhim voqealardan keyin narxlar bir necha kun davomida asta o‘zgaradi, ko‘pincha bozor rasmiysan e’lon qilinishidan oldin harakatlana boshlaydi.
Bitkoin o‘sishni va pasayishni to‘xtatmadi. Grafiklar esa boshqa turdagi o‘zgaruvchanlikni ko‘rsatadi — narx yurishi barqaror, silliq, sarlavhalar sababli birdan keskin o‘zgarishlar kamaygan. Endi bozor reaksiyasi faqat birdan shoshilgan holatga emas, balki pozitsiyalar, likvidlik va kutilyotgan omillarga ko‘proq bog‘liq.
Xulosa qilib aytganda, Bitkoin javob berishni to‘xtatmadi — ortiqcha reaksiya qilmay qo‘ydi.
Reaksiya qayerga yo’naldi
Bugungi bozor o‘zgarishlarining aksariyati spot (asosiy) narxda emas, ko‘proq yashirinroq nuqtalarda ro‘y bermoqda. Katta ishtirokchilar, ya’ni yirik moliya liderlari, bugun riskdan himoyalanish va yangi imkoniyatlar uchun fyuchers va optsionlardan foydalanishyapti. Kapital Bitkoinga sarmoya qo‘yiladigan ETF (birja investitsion fondlari) kabi vositalar orqali kirib-chiqmoqda. Eng yirik bitimlar esa OTC (birjadan tashqari savdo) orqali amalga oshiriladi, natijada spot bozorini darhol keskin tebratmaydi. Bularning barchasi oldingi bosqichlarda kuzatilgan keskin va yaqqol narx reaktsiyalarini yumshatadi.
Katta ishtirokchilar va balinalar hali ham bozorda, lekin endi ularning ta’siri spot bozorida ochiq-oydin kuzatilmaydi. Ular o‘z pozitsiyalarini sokin va yashirin tarzda o‘zgartirishadi, narxga birdan ta’sir qilmasdan harakat qilish imkoniga ega.
Go‘yo bozor o‘zining hissiy, sarlavha sababli emotsional reaksiya qilish bosqichini ortda qoldirib, xavfni qayta baholashda ancha mas’uliyatli va vazmin bosqichga o‘tdi.
Ushbu o‘zgarishlar butunlay boshqacha makroiqtisodiy sharoitda sodir bo‘lyapti: global likvidlik siqilgan, avtomatik yordam kutish yengillashgan va markaziy banklar siyosati rag‘batlantirishdan ko‘ra, ehtiyotkorlikka qaratilgan. Bitkoin ham tobora ko‘proq global moliyaviy aktiv sifatida va ETF kabi rasmiy kanallar orqali qabul qilinmoqda. Endi u alohida xabarlardan ko‘ra ko‘proq likvidlik va moliyaviy oqimlarga bog‘liq ravishda javob bermoqda.
Agar siz hali ham har bir katta sarlavha narxda darhol uzilish yoki pasayish keltiradi deb kutayotgan bo‘lsangiz, bozor «buzilgan»dek tuyulishi mumkin. Ammo biroz orqaga qarab, ancha boshqacha manzara ko‘rinadi — endi shovqin o‘chmadi, lekin u asosiy voqeani belgilamayapti. Qolgan narsa – bozor xavfni sabr bilan baholashni o‘rganmoqda, doimiy barqarorlik sari harakat qilmoqda. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi.
