Prognoz bozorlarining muvaffaqiyati an’anaviy so‘rovlardan ham o‘zib ketmoqda — buning sababi esa bir narsaga borib taqaladi: moliyaviy ishonch. Odamlar bashoratiga haqiqiy pul tiksa, ular yolg‘on gapirmaydi.
«Polymarket» va «Kalshi» kabi platformalarning ommalashuvi an’anaviy prognoz tizimining ustunligini shubha ostiga qo‘ymoqda. «So‘rovchilar» (so‘rov o‘tkazadigan tashkilotlar) uzoq vaqt davomida siyosiy va iqtisodiy natijalarni taxmin qilishda asosiy ovoz bo‘lib kelgan. Lekin 2016-yildagi AQSh saylovi va Brexit kabi yirik muvaffaqiyatsizliklardan so‘ng, aniqlik uchun moliyaviy javobgarlikni talab qiladigan yangi raqib uchun eshik ochildi.
Nega pul yaxshiroq ma’lumot manbaiga aylanadi
Prognoz bozorlari uchun asosiy dalil – bu inson xulq-atvoriga bog‘liq. Chiqish so‘rovlari va savollar odatda bir muammoga duch keladi: ishtirokchilar ko‘pincha ko‘ngliga ma’qul javoblarni beradi yoki haqiqiy fikrini emas, balki o‘zi bo‘lishini xohlagan natijani ko‘rsatadi. So‘rovda adashish uchun hech qanday moliyaviy yo‘qotish yo‘q.
Prognoz bozorlari esa bu tafovutni butunlay yo‘q qiladi. Har bir natijaning ehtimoli bozor narxida ifodalanadi va buni kimdir haqiqiy kapitalini xavf ostiga qo‘ygan holda bildiradi.
«Bashorat yoki pul tikish uchun ishonch kerak», dedi «ClashPicks» platformasi asoschisi va «CryptosRUs» ijtimoiy tarmog‘i kanalining mashhur olib boruvchisi Jorj Tung «BeInCrypto» axborot portali nashriga. «Agar siz biror narsa aniq yuz beradi deb pul tiksangiz, bunga chin dildan ishonch bo‘lishi kerak».
Aynan shu ishonch prognoz bozorlarida shakllanadigan ma’lumotlarni boshqa ma’lumotlardan tubdan farqli qiladi. Bu oddiy hissiyot emas, bu – haqiqiy xavf va sarmoya bilan bog‘liq qaror.
Raqamlar buni tasdiqlaydi. Ma’lumotlar mutaxassisi Aleks MakKallough o‘tkazgan mustaqil tadqiqot (bu «Dune» axborot platformasi orqali e’lon qilingan) natijalariga ko‘ra, «Polymarket» bozorida natijalar voqea sodir bo‘lishidan bir oy oldin taxminan 86% aniqlikka ega, so‘nggi to‘rt soatda esa bu ko‘rsatkich 91% ga ko‘tariladi. Tadqiqotda «Polymarket» tarixiy ma’lumotlari tahlil qilindi va natijalarni og‘dirib yubormaslik uchun juda ekstremal ehtimollar ishtirokidagi bozorlardan chetlab o‘tildi.
So‘rovnomalar muammosi
An’anaviy so‘rovlar qiyinchiliklarga duch kelmoqda. 2016 va 2020-yillardagi metodologik islohotlarga qaramay, so‘rovlar hanuz Kamala Harrisning AQSh 2024-yilgi prezidentlik saylovidagi imkoniyatlarini oshirib ko‘rsatdi va Donald Trampning, xususan muhim shtatlarda, imkoniyatlarini yetarli baholamadi.
Prognoz bozorlari esa saylov kechasidan anchagina oldin boshqa natijani ko‘rsatdi. Jorj Tung ushbu ustunlik tasodif emas, balki mahorat natijasi ekaniga ishonch bildiradi.
«Agar siz prezidentlik saylovini yoki qimmatbaho metal narxi oshishini bashorat qilmoqchi bo‘lsangiz, bu — bilim va ko‘nikmaga asoslanadi», dedi u «BeInCrypto» axborot portali jurnaliga. «Ba’zilar chuqur tadqiqot o‘tkazadi, faktlarni o‘rganadi».
YouTube kanalimizga obuna bo‘ling va mutaxassislar hamda jurnalistlarning tahliliy chiqishlarini tomosha qiling
Strukturaviy sababi — tezlikdir. So‘rov uchun ma’lumot yig‘ish, og‘irlik berish va chop etish kunlar davom etadi. Ammo yaxshi qurilgan prognoz bozori yangilik chiqqanda narxlarni soniyalarda qayta belgilaydi.
Kamchiliklardan xoli emas
Biroq, prognoz bozorlari tamoman mukammal deyilmaydi. Tanqidchilar muhim muammolardan biriga e’tibor qaratadi: agar ishtirokchilar kam sonli va bir jinsli guruhga to‘plansa, yagona yirik o‘yinchi narxlarni o‘z irodasiga ko‘ra o‘zgartirishi mumkin — bu esa jamiyat donoligini emas, bir kishining ishonchini aks ettirishga olib keladi.
Demografik tafovut ham muhim. Prognoz bozori ishtirokchilari asosan kriptopul tarmog‘i vakillari va moliyaviy jihatdan kuchli foydalanuvchilardan iborat — ular jamoatchilikning to‘liq vakili emas. Tanqidchilar, bu holat «ommaviy tafakkur donoligi»ni cheklashini, ya’ni ishtirokchilar ta’siri unchalik keng emasligini ta’kidlaydi.
Jorj Tung bu masalani ochiq tan oldi.
«Men ham rozi bo‘laman: platforma qancha kattalashsa va ishtirokchilar ko‘paygan sari, aniqlik ham ortadi», dedi u. Shu bilan birga, prognoz bozorlari uchun demografik kenglik zaiflik deb ko‘rsatilishiga qarshi chiqdi. «Qaysi boshqa ma’lumot turi barcha prognoz platformalarini birlashtirsa, undan ko‘proq ishtirokchiga ega? Qanday ma’lumotlarda prognoz qiluvchilar soni bundan ko‘p?»
Bu haqiqatdan ham muhim savol — va hozircha so‘rovchilar bunga aniq javob bera olgani yo‘q.
Bozorga kirayotgan yangi platformalar esa keng ishtirok asosiy omil, deb hisoblaydi. «ClashPicks» — Jorj Tung yaratgan prognoz bozori, «Solana» blokcheyn tarmog‘ida ishlaydi va yangi foydalanuvchilar uchun to‘sqinni kamaytiruvchi, tekin prognoz qilish imkoniyatini beradi. Maqsad — undan foydalanmaydiganlarni ham ishtirok etishga jalb qilish. Bu orqali «Polymarket» hisobiga ega bo‘lmaganlarni ham jamoaga qo‘shish rejalashtirilgan.
Keyingi qadamlar nima bo‘ladi
Prognoz bozorlari so‘rovlarni butunlay siqib chiqaradimi yoki yo‘qmi — muhim emas. Muhimi, ular allaqachon munozarani o‘zgartirdi. Katta investorlar, saylov strateglari va ommaviy axborot vositalari hozirda prognoz bozori natijalarini an’anaviy so‘rovlar bilan bir qatorda yoki hatto ularning o‘rnida ishlatmoqda.
Institutsional investorlarning qiziqishi oson inkor qilib bo‘lmaydigan darajada: 2025-yil oktyabr oyida «Intercontinental Exchange (ICE)» — bu xalqaro moliyaviy tashkilot — «Polymarket» kompaniyasiga 2 milliard dollar sarfladi va uni 9 milliard dollarga baholadi. Bu kichik kriptotajriba uchun emas, real moliyaviy infratuzilma uchun amalga oshirilgan sarmoyadir. Bu — moliyaviy sohaning prognoz bozorlari ma’lumot asosini jiddiy qabul qilishiga signal.
Keyingi sinov shundan iborat bo‘ladi: sanoat o‘z qatnashchilar doirasini kengaytira oladimi va shu bilan birga, dastlab ma’lumotlarni qadrli qilgan ishtirok etish sifati — ya’ni, qatnashchilarning bevosita manfaatdorligi —ni saqlab qola oladimi? Ko‘proq qatnashuvchi ko‘proq rang-barang ma’lumot degani, lekin bu faqatgina ular haqiqatda bilimli va xabardor bo‘lsa, natija beradi. Agar qatnashchilar faqat taxmin bilan shug‘ullansa, ma’lumotlar ishonchliligini yo‘qotadi. Hozirda bu muvozanat hali ham aniq belgilanmagan.
Hozircha esa, bashorat bozorlari – bu odamlar nima bo‘lishiga chin dildan ishonishini eng halol aks ettiradigan oynadir, chunki ular xato qilsa, buning uchun moddiy zarar ko‘radi.
