«Xalqaro Hisob-kitoblar banki» (BIS, moliyaviy tashkilot) eng yirik kripto platformalar endilikda banklar va asosiy brokerlar kabi faoliyat yuritayotganini bildiradi. Ular, o‘z navbatida, omonga o‘xshash mablag‘larni jalb qilmoqda, biroq ularga nisbatan banklar uchun mavjud ehtiyot choralariga teng bo‘lgan talablar tatbiq etilmayapti. Natijada esa kripto sohasida «soya bank» (ya’ni rasmiy nazoratsiz faoliyat olib boruvchi moliyaviy institutlar) xatarlarini oshirmoqda.
«Moliyaviy barqarorlik instituti» (FSI, tadqiqot markazi) yangi hisobotida eng yirik kripto xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar «ko‘p funksiyali kriptoaktiv vositachilari» sifatida ta’riflanadi. Mualliflarning ta’kidlashicha, bunday firmalarga nisbatan ham yangicha, banklarda qo‘llaniladigan kabi, kapital yetarliligi, likvidlik (ya’ni tez pulga aylanish imkoniyati), boshqaruv va stress-test (yuklamali sinovlar) kabi talablar qo‘yilishi lozim.
Kripto sohasida «soya banki» muammosi
38 betli ushbu hisobotda daromad va daromad keltiruvchi dasturlarda mijozlarga tegishli aktivlar egalik huquqi to‘liq xizmat ko‘rsatuvchiga o‘tishi qayd etiladi. Bu tuzilma qisqa muddat ichida qaytarilishi kerak bo‘lgan majburiyatlarni, ya’ni banklardagi omonatlarga o‘xshash risklarni yuzaga keltiradi. Kriptovalyuta foydalanuvchilari uchun, hozirda, omonat sug‘urtasi yoki markaziy banklar tomonidan taqdim etiladigan likvidlik choralari yo‘q.
Qarzga mablag‘ berish, derivativ (murakkab moliyaviy vositalar) savdosi va token chiqarish operatsiyalari esa kredit va bozordagi xavflarni yanada oshiradi. Mualliflarning aytishicha, bunday elementlarning birlashuvi «soya banki» faoliyatiga xos bo‘lgan, sarmoya muddati va tez pulga aylantirish imkoniyatlari farq qiladigan muammoni keltirib chiqaradi. Bular uchun odatda joriy qilinadigan xavfsizlik choralari esa yo‘q.
Hisobotda 2022-yilda «Celsius Network» (moliyaviy texnologiyalar kompaniyasi) va «FTX» (birja) kompaniyalarining qulashlari ilk ogohlantirishlar sifatida ko‘rsatilgan. Mualliflar, shuningdek, 2025-yil oktabr oyida sodir bo‘lgan qisqa muddatli inqirozni yana bir misol sifatida eslashadi. Bu hodisa natijasida, atigi bir necha daqiqada, taxminan 19 milliard dollarlik kredit leveraji (qarz vositasida olingan pozitsiyalar) butunlay yo‘q bo‘lgan.
Qonunchilikdagi bo‘shliqlar va mamlakatlararo muammolar
Shaffoflik yetishmasligi eng asosiy muammo bo‘lib qolmoqda. Tadqiqotchilar 2025 yil noyabridan 2026 yil martigacha bir qancha yirik kripto kompaniyalarning shartlarini o‘rgandi. Ko‘pchilik kompaniyalar hozirgacha moliyaviy hisobotlarini e’lon qilmaydi va mijozlar aktivlaridan qanday foydalanayotgani borasida ochiqlik yo‘q.
Mualliflar tashkilotlar faoliyatini birdaniga tartibga soluvchi va harakatga asoslangan yondashuvni tavsiya etadilar. Mamlakatlararo hamkorlik, ayniqsa, kreditor va qarz oluvchi faoliyatini nazorat qilishda, amaldagi normalardan tashqarida bo‘lgan operatsiyalarni ham qamrab oladi. Ular, nazorat qilish resurslari va hisobot standartlari juda sustligi sababli, samarali nazoratni to‘liq joriy etish qiyinligicha qolayotganini ta’kidlaydilar.
Bog’liqlik xavflarni oshiradi. Ko‘plab vositachi kompaniyalar o‘zaro savdo qiladi, bir-biridan qarz oladi va bir-biri uchun aktivlarni saqlaydi. Yirik tashkilotlardan biri bosim ostida qolsa, uning ta’siri butun soha bo‘ylab tez, ba’zan bir necha kun ichida, tarqalishi mumkin. Yirik institutsional investorlar, xavfni kamaytirish uchun, aktivlarni birja tashqarisida saqlashga o‘tishni boshladi.
Yirik kripto kompaniyalar an’anaviy moliya sohasiga kirib bormoqda. «BIS» («Xalqaro Hisob-kitoblar banki» ‒ moliyaviy tashkilot) hisoboti davlat regulyatorlari endi ularni oddiy savdo platformasi sifatida ko‘ra olmasligini ko‘rsatmoqda. Endi asosiy savol: mamlakatlar mas’ul idoralari diagnostikadan real majburiy tartib-qoidalarga qanchalik tez o‘tadi?
