«Bitinning» – Hindistonning yetakchi kripto ta’lim platformasi tashkilotchisi bo‘lgan Kashif Roza Hindiston o‘z ichki Bitkoin (hisoblash kriptovalyutasi) mayningiga katta e’tibor berishi kerakligini ta’kidladi. Uning fikricha, bu oltin importini cheklash bilan cheklanmay, strategik yechim bo‘ladi. Unga ko’ra, Hindiston oltin ishlab chiqa olmaydi, ammo Bitkoin ishlab chiqara oladi. Natijada, davlat daromadi mamlakat ichida qoladi.
Kashif Roza mayningni hukumat tomonidan rupiyning rekord past qiymatini himoya qilish uchun qo‘llanishi mumkin bo‘lgan bir nechta choralar qatorida sanadi. Unga ko‘ra, oltin sarmoya emas, balki madaniy ehtiyojdir. Shu sababdan, boj asosan oddiy oilalarga og‘irlik qiladi. Ammo mayning orqali raqobatchi valyutani ishlab chiqarsak, u dollarga teng lazzat olib keladi.
Rupiy qadrsizlanishiga qarshi bir necha yechimlardan biri
«BeInCrypto» – kriptovalyuta yangiliklar portali bilan suhbatda, Kashif Roza hukumatning rupiy kursini himoya qilish uchun ko‘rayotgan choralari haqida fikr bildirdi. May oyida Hindiston Bosh vaziri Narendra Modi – hukumat rahbari – aholiga bir yil davomida ahamiyatsiz oltin xaridlardan voz kechishni maslahat berdi. Ko‘p o‘tmay, Hindiston hukumati oltin va kumush import boji stavkasini 6 foizdan 15 foizga oshirdi.
Bu chaqiriq rupiyning tez qadrsizlanishidan so‘ng yangradi. Valyuta 96.9 rupiy uchun 1 dollargacha tushib ketdi. Eron mojarosi sababli neft narxi oshdi, natijada Hindistonning import xarajatlari ham ko‘paydi. «Brent» markali neft 100 dollardan yuqoriga ko‘tarildi.
X ijtimoiy tarmog’ida bizni kuzatib boring va so’nggi yangiliklardan xabardor bo‘ling
Hindiston boshqa qanday yechimlarni tanlashi mumkin edi, degan savolga Roza bir necha takliflarni sanab o‘tdi. Shular qatoriga: ochiq va oshkora bozorlarni yaratish, moliyaviy savodxonlikni oshirish, aksiyalar foydasidan olinadigan soliqlarni kamaytirish hamda xorijga pul yuborishdagi cheklovlarni kuchaytirishni kiritdi. Ammo u eng asosiy taklif sifatida Bitkoin mayningini ilgari surdi.
Nega Roza Hindiston Bitkoin mayningini qo‘llashini istaydi?
Roza asosiy dalil sifatida ta’minotni ko‘rsatadi. Hindistonda oltin ishlab chiqarish yillik atigi 1,5 tonna atrofida va bu deyarli cheklangan. Ammo, mamlakat har yili 700–720 tonna oltinni import qiladi va buning uchun xorijiy valyuta – dollar sarflaydi. Bu esa xorijiy valyutaning doimiy chiqib ketishini va natijada rupiyga bosim qilishni kuchaytiradi.
Bitkoin butunlay boshqacha ishlaydi. Roza so‘zlariga ko‘ra, «Bitkoin import qilinmaydi». Uni mamlakat ichida ishlab chiqarish mumkin, bunga hech qanday tashish yoki xorijiy valyuta sarflash majburiyati yo‘q.
«Bitkoin – bu qadriyatni saqlash uchun yaxshi vosita. Oltin bilan raqobat qiladigan aktiv», – dedi Roza.
Roza ishlab chiqarishning to‘liq zanjirini bayon qildi. Hindiston ichida Bitkoin mayning qilinishi mumkin, keyin uni mahalliy birjalarga yetkazib berish va chakana mijozlarga taqsimlash mumkin. Shunda daromad mamlakatda qoladi.
Agar ortiqcha Bitkoin ishlab chiqarilsa, uni eksport qilish ham mumkin. Shunday modelda Bitkoin xorijdan valyuta olib keladi, oltin importida esa valyuta chiqib ketadi. Bu o‘zgarish mamlakat foydasiga ishlaydi.
Hozirda Hindistonda kriptovalyuta mayningi – ya’ni raqamli aktivlarni ishlab chiqarish – taqiqlanmagan. Qonunlarda uni man etuvchi yoki jazolovchi bandlar yo‘q. Biroq, davlat raqamli aktivlarga qat’iy soliq siyosati qo‘llaydi.
Kriptovalyutalardan olinadigan daromad, ya’ni Virtual raqamli aktivlar (VDA)dan tushgan foyda, 30% soliqqa tortiladi. Shuningdek, aksar kripto bitimlarida jami tranzaksiya qiymati asosida 1% miqdorida manbaida ushlab qolish (TDS) mavjud.
Roza fikricha, davlat muassasalari sohani faqat «ko‘z yummasdan» emas, balki faol ravishda qo‘llab-quvvatlashi lozim. U shuningdek Bitkoinni oltinning zamonaviy, yaxshilangan shakli sifatida baholaydi.
Uning fikricha, oltin qulay bo‘linmasligi, tashishda yoki saqlashda qiyinchiliklari bor. Bitkoin esa bu uchalasi uchun ham yechim bera oladi. Yana bir ustunligi, Bitkoinda umumiy miqdorni hech bir davlat ko‘paytira olmaydi – yagona miqdorda bo‘ladi.
«Bitkoinning oltindagi barcha fazilatlari bor. U raqamli tovar, uni hech kimga tegishli emas. Hech kim uni chiqarib bermagan, u markazlashmagan va neytral valyuta, uni hech bir davlat boshqarmaydi», – deydi Kashif Roza.
Madaniyat uchun soliq, investitsiya uchun emas
Roza bojnoma oshirilishini tanqid qildi va buning sabablarini ikkinchi muhim omil sifatida ko‘rsatdi. U qaror vaqtini «bir oz xavotirli» deb baholadi va Modi dastlab aholi chaqirig‘ini kutib ko‘rish lozimligini, so‘ngra soliqqa o‘tish kerakligini aytdi.
U tushuntirib o‘tdi: oltin Hindistonda aksariyat odamlar uchun investitsiya emas, balki madaniy ehtiyojdir. Bu ko‘proq to‘y-marosimlar va oilaviy rejalarga bog‘liq bo‘lib, ko‘plab oilalar qiz farzandi tug‘ilgandan boshlab, uning uzuklariga jamg‘arma qilishadi.
«Bu madaniyatning bir qismi. Siz esa urf-odat va e’tiqodlarni bir zumda o‘zgartira olmaysiz», – deya izoh berdi Roza.
Uning aytishicha, Hindistondagi oltin zaxiralarining qariyb 40 foizi janubiy besh shtatda to‘plangan. Shu sababli, hukumat farmoni bilan odamlar xatti-harakatini o‘zgartirish juda qiyin.
Moliya sohasidagi savodsizlik bu muammoni yanada murakkablashtiradi. Roza hisobiga ko‘ra, Hindistondagi kattalarning 75–78 foizi moliyaviy jihatdan savodsiz bo‘lib, oltindan boshqa investitsiya haqida o‘ylashda qiynaladi. Boj stavkasining oshirilishi esa oltinning narxini darhol qimmatlarshtirib yubordi, va eng ko‘p zarar oddiy oilalarga tegdi.
Shuning uchun Roza yangi aktiv – yangi sarmoya imkoniyati – yangi soliqdan ko‘ra muhimroq, deb hisoblaydi. Uning fikricha, mahalliy Bitkoin sohasini rivojlantirish oddiy aholi uchun importga bog‘liq bo‘lmagan, iqtisodiy foyda keltiruvchi yo‘l yaratadi.
