Neftdan tashqari, Gormuz bo‘g‘ozining to‘sib qo‘yilishi hozirda butun dunyo iqtisodiyotining yana bir muhim yo‘nalishiga – o‘g‘itlarga – ta’sir ko‘rsatmoqda.
Tahlilchilarning ogohlantirishicha, bu uzilish energiya bozorlaridan ancha kengroq, ko‘plab davlatlarni o‘z ichiga olgan oziq-ovqat inqiroziga sabab bo‘lishi mumkin.
Eron urushining sokin domino ta’siri
Butun dunyo dengiz orqali olib o‘tiladigan o‘g‘it savdosining taxminan uchdan bir qismi Gormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadi. Fors ko‘rfazida beqarorlik xavfi bor davlatlar jahon bo‘yicha eksport qilinadigan karbamidning qariyb yarmi va ammiakning 30 foizini tashqariga chiqaradi. Bu ikki mineral dehqonchilikda hosil yetishtirish uchun juda zarur hisoblanadi.
Yangiliklardan xabardor bo‘lib borish uchun X ijtimoiy tarmog‘ida bizni kuzatib boring
28-fevraldan boshlab to‘qnashuv boshlanganidan buyon, bo‘g‘ozdan yuk tashish miqdori 95 foizdan ortiq qisqardi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Savdo va rivojlanish konferensiyasi (UNCTAD) ma’lumotlariga ko‘ra. Bu zanjir juda sodda va jiddiy: o‘g‘it yo‘q – hosil kam – narxlar o‘sadi – millionlab odamlar uchun asosiy mahsulotlar arzon bo‘lmay qoladi.
Bu xavf uzoq kelajak emas. Jarayon allaqachon boshlangan. Misrda, azotli o‘g‘itlar uchun dunyodagi asosiy baholovchi sifatida qatnashuvchi, donador karbamid narxi urushdan oldingi $400-$490 oralig‘idan $700 ga ko‘tarildi.
«Bo‘g‘oz besh hafta oldin yopilgandan beri karbamid o‘g‘itining narxi 50 foizga o‘sdi. Butun dunyo o‘g‘itining 30 foizi Gormuzdan o‘tadi. Ko‘rfaz mintaqasi global karbamidning qariyb yarmi va ammiakning 30 foizini ishlab chiqaradi. Yevropa va Afrika dehqon bozorlarida allaqachon narxlar yuqorilab ketgan,» — deb «The Hormuz Letter» (axborot nashri) yozdi.
«Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti» (FAO) o‘g‘it narxlari 2026 yilning birinchi yarmida o‘rtacha 15-20% ga qimmatladi, agar uzilishlar davom etsa. «FAO» bosh iqtisodchisi Maksimo Torero bu to‘sqinlikni «oxirgi yillarda global mahsulotlar oqimiga eng kuchli zarba» deb atadi.
«UBS» (moliya tashkiloti) iqtisodchisi Arend Kapteyn hisoblashicha, o‘g‘it narxlari yiliga 48 foizga oshadi, natijada global oziq-ovqat narxlari ham 12% ga ko‘tariladi.
Nima uchun vaqtni tanlash bu vaziyatni yanada og‘irlashtiradi
Bu uzilish aynan hozir paydo bo‘layotgani ayniqsa muhim. Hindiston kabi mamlakatlarda o‘g‘it yetishmovchiligi dehqonlarning ekish qarorlariga bevosita ta’sir qiladi. Agar bu mavsum o‘tkazib yuborilsa, butun yil uchun oqibatlar «mahkamlanadi», ya’ni tuzatib bo‘lmaydi.
«Kharif ekish mavsumi odatda may oyida boshlanadi, iyun-iyul oylaridagi sholi va paxta ekishiga tayyorgarlik ko‘riladi. Demak, o‘g‘it yetishmovchiligi hosildorlikka ta’sir qila boshlashidan oldin, ekish uchun juda qisqa vaqt qoladi», – deb «The Guardian» (gazeta) xabar berdi.
Bu inqiroz faqat logistik muammo emas, u chuqurroq – tizimli muammo. Gormuzdagi uzilishlar, sulh yoki kelishuv e’lon qilinsa ham, oziq-ovqat ta’minotiga uzoq davom etadigan salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shanaka Anslem Perera ta’kidlaydiki, 2026-yilgi inqiroz «Shri-Lanka» davlatining (mamlakat) 2022-yildagi qulashi bilan o‘xshash. Ammo bunda muammo siyosiy qarordan emas, balki Gormuz bo‘g‘ozidagi ta’minot uzilishlaridan kelib chiqmoqda.
«Kharif ekish mavsumi aprel–iyun oylarida o‘tadi. Aprelda ekilmagan urug‘ oktabrda sholi bermaydi. Ekishda ishlatilmagan o‘g‘it hosilning hajmini oshirmaydi», – deya izoh beradi Shanaka Anslem Perera. «Shri-Lanka» davlatining 2022-yildagi to‘lovga qodir emasligi o‘g‘it taqiqlanganidan boshlab davlat qulashi uchun 11 oy vaqt ketgan edi. Gormuz bo‘g‘ozi esa besh haftadan beri berkitilgan. Kharif oynasi iyunda yopiladi. Yo‘nalish bir xil, lekin harakat tezligi tezroq. Eng muhimi, bu safar ta’sir ko‘rsatuvchi davlatlar soni bir emas. Ular soni – o‘n ikki.»
Natijada, neft bozorlarida boshlangan geosiyosiy beqarorlik hozirda ko‘p qatlamli global inqirozga aylanmoqda. O‘g‘itlar zamonaviy oziq-ovqat ishlab chiqarish asosida turadi. Agar ularning ta’minoti uzilib qolsa, natijasi ortiqcha kechikishlar bilan, ammo kuchli ta’sir beradi.
Neftdan farqli o‘laroq, uni vaqt o‘tishi bilan boshqa yo‘nalishga yo‘naltirish yoki o‘rnini bosuvchi vosita topish mumkin. O‘g‘it yetishmasligi esa dehqonchilik hayotida bunday moslashuvchanlik bermaydi. Qishloq xo‘jaligi mavsumlari aniq, o‘z vaqtida berilmagan o‘g‘it – har doim kam hosil degani.
Agar Gormuz bo‘g‘ozidagi cheklovlar saqlansa, dunyo neft ta’minoti inqirozigina emas, balki «uyg‘un global oziq-ovqat inqirozi» bosqichining boshiga yetishi mumkin.
