Institutsional darajadagi yirik moliyaviy tashkilotlarning raqamli aktivlarga qiziqishi endi bir yo‘nalishda emas. So‘nggi yillarda dunyoning asosiy moliya tashkilotlari blokcheyn asosidagi bozorlarga har xil yondashuvlarni tanlashmoqda. Ba’zilari tokenlashtirishga e’tibor qaratyapti – ya’ni an’anaviy moliyaviy vositalarni dasturiy shaklga o‘tkazishyapti. Banklar esa, tokenlashtirilgan depozit modellarini, ichki hisob-kitob yo‘llarini sinab ko‘rishmoqda va hatto, o‘zlarining raqamli aktivlarini, jumladan steyblkoinlarni chiqaryapti.
Tashkilotlarning raqamli aktivlar sohasiga kirib kelishi kuchayib borayotgan bir paytda, eng muhim savol — kim ishtirok etyapti, degani emas, balki bu ishtirok muassasa ichida qay tarzda boshqariladi, deganidir. Me’yoriy talablar, tashkiliy standartlar va ichki ishonch ko‘pincha strategiyaning oldinga siljishi yoki to‘xtab qolishiga sabab bo‘ladi.
Xongkongdagi 2026-yil «Liquidity Summit» (anjuman) doirasida «BeInCrypto» (axborot nashri) bilan maxsus suhbatda, «Talos» (fintex kompaniyasi) xalqaro bozorlar rahbari Samar Sen, tashkilot ichidagi jarayonlar raqamli aktivlarga oid imkoniyatlarni baholashda qanday ishlashini tushuntirib berdi.
Joriy etish uchun faqat qoidalar yetarli emas
Senning aytishicha, huquqiy aniqlik — muassasalarning ishtirokida eng muhim omil bo‘lib qolmoqda. U turli mamlakatlarda qonunchilikda erishilgan ijobiy natijalar noaniqliklarni kamaytirganini qayd etdi. Biroq, keng ko‘lamli qabul uchun aniq qoidalar hali ham zarur.
«Biz so‘nggi vaqtlarda dunyo bo‘yicha tartibga solish borasida jiddiy o‘sishni ko‘rdik», — dedi Sen.
Avvallari asosiy muammo bo‘lgan infratuzilma esa ancha rivojlandi. Endi institutsional darajadagi hamyonlar, savdo platformalari va portfel boshqaruv tizimlari yirik bozorlarda faol ishlamoqda. Shu orqali ilgari o‘sishni sekinlashtirgan ko‘plab amaliy muammolar hal qilinyapti.
Biroq, huquqiy asoslar kuchaygan hamda infratuzilma mavjud bo‘lgan sharoitda ham, ko‘plab tashkilotlarda asosiy to‘siq — ichki qaror va ishonchda bo‘lib qolmoqda.
«Ba’zi rahbarlar hali texnologiyaning asosini o‘rganmoqda yoki bu texnologiya moliyani qay darajada o‘zgartirishi mumkinligini tushunish uchun vaqt so‘rab turibdi», — dedi u.
Senning fikricha, bunday ikkilanish ochiq qarshilikdan ko‘ra, ko‘proq tanishmovchilik bilan bog‘liq. O‘n yilliklar davomida shakllangan tashkilotlarda ishonch oson paydo bo‘lmaydi. Natijada, tashqi sharoit qulay bo‘lsa ham, raqamli aktivlarga oid tashabbuslar ichki muhokamalar sababli to‘xtab qolishi mumkin.
Institutsional ishonchni taʼminlash uchun muvofiqlik bo‘yicha asosiy talablar ro‘yxati
Muassasalar kriptovalyuta sheriklarini baholashda nimaga e’tibor berishi haqidagi savolga javoban, Sen faqatgina ko‘rinish yetarli emasligini qayd etdi. U sanoat anjumanlari yoki brend tanilishi xabardorlikni oshirishi mumkinligini tan oldi. Biroq, institutsional ishonch mutlaqo boshqa mezonlar orqali shakllanadi.
«Odatda, ishonch paydo bo‘lishi uchun, birinchi navbatda, faoliyat yuritayotgan yurisdiksiyada litsenziyaga ega yoki tartibga solingan subyektlar bo‘lishi zarur», — deydi Sen.
U, shuningdek, tashkilotlar ichki nazoratga alohida e’tibor berishini ta’kidladi – masalan, SOC 2 Type II kabi xalqaro standartlar bo‘yicha sertifikatlar, audit izlari va xavfsizlik choralari. Kompaniya rahbariyatining an’anaviy moliyaviy sohada tajribaga, hamda doimo nazorat ostida natija ko‘rsata olgan obro‘-e’tiborga ega bo‘lishi ham muhim rol o‘ynaydi.
Bundan tashqari, boshqa tashkilotlarning ham bu texnologiya va infratuzilmadan foydalanayotgani muhim hisoblanadi. Ko‘pincha, muassasalar tashqariga qarab, aynan kimlar bu imkoniyatlardan foydalanyapti va butun sohada qanchalik ommalashganinigina ham kuzatishadi.
«Agar siz yirik bank bo‘lsangiz va biror texnologiya yetkazib beruvchidan xizmat olishni maqsad qilgan bo‘lsangiz, ushbu texnologiyani boshqa raqiblaringiz yoki hamkorlaringiz ham ishlatayotganini ko‘rsangiz, bu ham ishonchni mustahkamlaydi», – deya izoh berdi u.
Hamma muassasalar bir xil tezlikda harakat qilmaydi
Huquqiy aniqlik va ishonchli ishlash uchun xavfsizliklar asos sifatida zarur bo‘lsa-da, muassasalar raqamli aktivlar sohasiga bir xil yo‘nalishda kirmayapti. Sen bozorga kirib kelayotgan uch yirik guruhni ajratib ko‘rsatdi.
Ba’zi tashkilotlar – dastlabki harakat qiluvchilar. Ular kapital bozorlaridagi yangi tuzilmani yaxshi tushunadi va butun ishonch shakllanmagan bo‘lsa-da, resurslarini jalb qilishga tayyor. Bunday firmalar ichki raqamli aktivlar jamoasini shakllantiradi va yangi infratuzilma yetkazib beruvchilari bilan faol hamkorlik qiladi.
Boshqalar esa ehtiyotkor yondashuvni afzal ko‘radi. Bunday tashkilotlar aniq huquqiy chora-tadbirlar yoki loyihalarning samaradorligi isbotini kutib, keyinroq faolroq harakat qilishni tanlaydi. Ularning xavfga munosabati pastroq va ular odatda tashqi tasdiqdan so‘ng investitsiya qilishni boshlashadi.
Yana bir guruh — orqada qolayotgan muassasalar. Ba’zi hollarda, rahbariyat hali texnologiyaga to‘liq ishongan emas. Yoki, raqamli aktivlar bilan bog‘liq tashabbuslar mavjud, biroq ichki hamkorlik va uyg‘unlik yetishmasligi sababli strategiyalar parchalanib ketadi yoki natijasiz bo‘ladi.
Senning ta’kidlashicha, barcha tashkilotlar ham bir xil tezlikda harakat qilishni kutish noto‘g‘ri. Chunki, ularning har biri turlicha xavfga tayyorlik, ichki vazifalar va maqsadlar asosida ishlaydi.
«Bu normal holat, chunki raqamli aktivlar va ularning asosidagi texnologiyaga kirish uchun ko‘plab imkoniyatlar mavjud. Yangi hamkorlar va ishtirokchilar bilan tanishib, o‘zingizga mos ekotizimni shakllantirasiz. Biz sizga shu yo‘lda yordam beramiz», – dedi u.
