«Efirium» (kriptovalyuta platformasi) asoschilaridan bo‘lgan Vitalik Buterin kriptovalyuta xavfsizligini oshirish uchun yangi yondashuvni taklif qildi. U amaliy himoya usullarini, xususan, zaxira choralar, har tomonlama tekshiruv va inson ehtiyojlariga yo‘naltirilgan dizayn asosida tavsiya etdi.
Vitalik Buterin foydalanuvchilarni eng yaxshi himoya qilish usuli – ularning niyati va tizimning harakati o‘rtasidagi farqni bartaraf etish, deb hisoblaydi.
Vitalik Buterin foydalanuvchi niyati va tizim xavfsizligi o’rtasidagi farqni qanday yopish mumkinligini tushuntiradi
Buterin o‘z fikrlari bilan «mukammal xavfsizlik» tushunchasini rad etdi. Aynan shu paytda kriptovalyuta platformalarida hamon hamyonlar buzilishi, aqlli shartnomalardan foydalangan hujumlar va murakkab maxfiylik xatarlariga duch kelinmoqda.
Buterin xavfsizlik va foydalanuvchi qulayligini birlashtirish orqali dasturchilarga himoya va foydalanish osonligini uyg‘unlashtirish uchun aniq yo‘l xaritasini beradi.
Buterin xavfsizlikni ham foydalanuvchi xohishi va tizim harakati orasidagi tafovutni kamaytirishga qaratilgan harakat deya talqin qiladi.
Foydalanuvchi tajribasi bu tafovutni to‘liq bartaraf etmasada, himoya aynan xavf ehtimoli yuqori bo‘lgan holatlarga – dushmanona harakatlar og‘ir oqibatlarga olib keladigan vaziyatlarga qaratilgan bo‘ladi. Shunday yirik yo‘qotishlar o‘rin oladi.
“Mukammal xavfsizlik – bu imkonsiz narsa. Sababi nafaqat mashinalarning kamchiliklarida, na insonlarning xatolarida – balki foydalanuvchi niyati juda murakkab hodisa bo‘lgani uchundir”, – deb yozgan edi Vitalik Buterin o‘zining «X» (ijtimoiy tarmogʻi) sahifasida.
U hatto oddiy ko‘ringan harakat – masalan, 1 Efirium yuborish ham muqarrar taxminlarni o‘z ichiga oladi: shaxsni aniqlash, blokcheyn fork (tarmoqlanish)lari va umumiy bilimlar kodda to‘liq ifodalanmaydi.
Maxfiylikni saqlash kabi murakkab maqsadlar esa yanada ko‘p qiyinchiliklarni yuzaga chiqaradi: metama’lumotlar, xabar yuborish vaqti, harakatdagi belgilar maxfiy ma’lumotlarni ochib qo‘yishi mumkin. Bu esa, “mayda” va “katta” yo‘qotishlarni ajratishni qiyinlashtiradi.
Bu muammo sunʼiy intellekt xavfsizligi sohasidagi ilk munozaralarga o‘xshaydi: maqsadni aniq belgilash juda mushkul ekani aniqlangan. Kriptovalyutalarda ham inson niyatini dastur kodiga to‘liq o‘tkazish oldida shunday to‘siqlar turadi.
Ortiqcha nusxa va ko‘p yo‘nalishli tekshirish
Bu cheklovlarni bartaraf etish uchun Vitalik Buterin takroriy tekshiruv – ya’ni biror harakatni bir necha usulda tasdiqlatish zarurligini aytadi. Tizim esa faqat barcha talablarga mos kelgandagina ishga tushadi.
Bu usul «Efirium» hamyonlarida, operatsion tizimlarda, rasmiy sinov va maxsus qurilmalarda ham qo‘llaniladi.
Masalan, dasturlashdagi tip tizimlari, dastur mantig‘i va kutilyotgan ma’lumot tuzilmasini aniq belgilashni talab qiladi, mos kelmasa – dastur tuzilmaydi.
Rasmiy tekshiruv (formal verification) esa kod xohlaganidek ishlashini matematik usul bilan sinovdan o‘tkazadi. Tranzaksiyani simulyatsiya qilish – foydalanuvchi blokcheynda amal natijasini oldindan ko‘ra oladi.
Post-assershiya – ya’ni harakat va kutilgan natijani mos kelishini talab qilish. Multisig hamyonlar va ijtimoiy tiklash (recovery) mexanizmlari vakolatni bir nechta kalitlar bo‘lib nazorat qilish imkonini beradi. Bu esa bitta nuqta ishdan chiqsa ham xavfsizlik buzilmasligini ta’minlaydi.
Sunʼiy intellektning xavfsizlikdagi o‘rni
Buterin, shuningdek, katta til modellarini (LLM – Large Language Models) ham yordamchi vosita sifatida ko‘radi. Ularni “niyat simulyatsiyasi” deb ta’riflaydi.
Ommaviy LLMlar oddiy inson fikrini, foydalanuvchiga moslashtirilgan modellar esa aynan konkret foydalanuvchi uchun odatiy va noodatiy holatlarni aniqlashga yordam beradi.
“LLMlar hech qachon niyatni aniqlashning yagona instrumenti boʻlishi mumkin emas, – deydi Buterin. – Lekin ular foydalanuvchi niyatini taxmin qilishda bir yo‘nalish sifatida ko‘riladi.”
Katta til modellari va an’anaviy zaxira usullarini birgalikda qo‘llash, xavfsizlikda xatoliklarni topishni kuchaytiradi va bitta nuqtaning ishdan chiqishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Xavfsizlik va qulaylikni muvozanatlash
Eng muhimi, Buterin xavfsizlik oddiy harakatlar uchun foydalanuvchilarga ortiqcha to‘siqlar yaratmasligi lozimligini ta’kidlaydi.
Xavfi past bo‘lgan vazifalar oson yoki hatto avtomatik amalga oshirilishi zarur. Biroq, yangi manzilga yoki juda katta miqdordagi ko‘chirishlar bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruv talab etiladi.
Bunday muvozanatli yondashuv foydalanuvchini himoya qiladi va uni bezovta qilmaydi.
Zaxira choralar, ko‘p tomonidan tekshirish va sunʼiy intellekt yordamidan foydalangan holda, Buterin kriptovalyuta platformalari uchun xavfni kamaytirish va foydalanish qulayligini saqlash yo‘lini ko‘rsatadi.
Mukammal xavfsizlikga yetib bo‘lmas, ammo bosqichli va odamga yo‘naltirilgan yondashuv foydalanuvchilar xavfsizligini oshiradi va markazlashmagan tizimlarga ishonchni mustahkamlaydi.
