Kriptovalyuta sohasida har doim tashvishlanadigan biror voqea bo‘ladi. Xoh u muvaffaqiyatsiz birja bo‘lsin, xoh qonunchilikdagi o‘zgarishlar — oxirgi paytdagi pasayish kayfiyatiga qaramay, kripto bozori so‘nggi bir yilda asosan mustahkam harakat qildi.
Biroq, ba’zi mutaxassislar kelajakda yangi muammo ko‘rishadi: kvant hisoblash texnologiyasi.
Kvаnt hisoblash texnologiyasi kriptovalyutalar uchun xavfli yakun bo‘lishi mumkinmi?
Kvant hisoblash texnologiyasi oddiy kompyuterlardan minglab barobar tez ishlashi mumkin. Ba’zi dastlabki kvant testlari shunday murakkab matematik masalalarni yechib bera oldiki, ularni oddiy kompyuter ming yillar davomida ham yecha olmas edi.
Bu raqamlarga qarasak, kriptovalyutalar uchun xavf mavjud ko‘rinadi. Teoriya jihatidan, kvant kompyuter «Bitkoin»ning kitobini (lejerini) himoya qiluvchi SHA256 algoritmini buzib, unga kirish imkonini topishi mumkin.
Hamma joyda chop etilayotgan sarlavhalar kvant hisoblash bilan «Bitkoin» o‘rtasidagi ziddiyatni ko‘rsatishga harakat qiladi. Ammo chuqurroq tahlil shuni ko‘rsatadiki, bu texnologiyalar aslida hamkor bo‘lishi ham mumkin. Ular birga ishlaganda raqamli xavfsizlik va hisoblash samaradorligini oshirishda yordam beradi.
Aslida, kripto sohasidagi dastlabki sarmoyador va ixlosmand Charlz Shrem («Charlie Shrem») X ijtimoiy tarmog‘i orqali dekabr oyining boshida «Moneyshow» xalqaro moliyaviy anjumanida quyidagicha izoh bergan edi:
«Kvant hisoblash va kriptovalyuta – bir-birini to‘ldiruvchi texnologiyalar.»
Qisqacha aytganda, kvant hisoblash kriptovalyuta uchun xavf emas, balki «Bitkoin»ni yanada kuchli, xavfsiz va kengayadigan tizimga aylantirishga turtki bo‘lishi mumkin.
Kvante texnologiyasi rivojlanishi bilan kriptovalyuta uchun yuzaga keladigan imkoniyatlar
«Bitkoin» ochiq kodli bo‘lgani uchun kriptografiya, dasturlash va ilm-fan sohalaridagi mutaxassislar hamkorlikda ishlab, barcha yechimlarni sinchiklab sinovdan o‘tkazib, joriy etishlari mumkin.
Kvant hisoblash tahdidi nafaqat xavf, balki «Bitkoin»ning kriptografik asoslarini mustahkamlash uchun turtki vazifasini bajaradi.
Kriptovalyuta hamjamiyati kvantga chidamli imzo sxemalarini faol ishlab chiqmoqda. Ularga Lamport imzolari kiradi hamda bular 2021-yilgi Taproot (tarjimon izohi: iloji boricha moslashtirilgan tarmoq yangilanishi) yangilanishiga o‘xshash orqaga mos keladigan yumshoq tarmoqlanishlar orqali joriy etilishi mumkin.
Bu rivojlanish yondashuvi shuni ko‘rsatadiki, kvant hisoblash texnologiyalari kriptoda yaroqsiz holat emas, balki innovatsiyalarni yuzaga keltirmoqda. Texnologiyalar har doim yangilanib, rivojlanishda davom etadi — bu esa «Bitkoin» uchun yaxshi xabar.
Kvantdan himoyalangan kriptografiyaga o‘tish faqatgina himoya chorasi emas.
«Kvant hisoblash tabiatning asosiy qonunlariga asoslanadi va aynan shu sababdan u «Bitkoin»ga qarshi emas, balki unga xizmat qilishi ehtimol,» — deydi Charlz Shrem.
«AQSH Standart va Texnologiyalar Milliy Instituti» ilmiy tashkilotining yaqinda kvantga chidamli kriptografik algoritmlarni standartlashtirishi sohada muhim bosqich bo‘ldi.
Sababi, CRYSTALS-Kyber kabi algoritmlar butun raqamli soha uchun yangi xavfsizlik imkoniyatlarini ochib beradi.
«Bitkoin»dan boshlab barcha kriptovalyutalar bu yutuqlardan foydalanib, kvantdan himoyalanmagan pastki darajadan butunlay mustahkam, kvantga qarshiligi yuqori bosqichga ko‘tarilishi, yangi raqamli aktivlar xavfsizligi me’yorlarini o‘rnatadi.
Bu orada, tadqiqotchilar faqatgina kvant kompyuterlari yordamida mayning amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan blokcheynni yaratib, sinovdan o‘tkazishdi. Bu blokcheyn texnologiyasida kvant ustunligining ilk haqiqiy amaliyotga tatbiq etilishi hisoblanadi.
Sinov namunasi to‘rt joyda joylashgan kvant protsessorlarida tekshirildi va bu yerda «kvant ish dalili» nomli yangi tizim joriy etildi. Bu an’anaviy hisoblash quvvatiga asoslangan tizimlardan farq qiladi.
Blokcheyn uchun kvant yechim
An’anaviy Bitkoin mayningi 2024-yilda 176 teravatt-soat elektr energiyasini iste’mol qilgani holda, kvant blokcheyn tizimlari kvant fizikasidan foydalangan holda mayning samaradorligini oshiradi.
Kvant kompyuterlari blokcheyn muammolariga tezkor yechimlar bera oladi. Ular tranzaksiyalar ishlovini ancha tezlashtirish imkoniga ega.
Masalan, «Bitkoin»ning konsensus (kelishuv) algoritmlari xavfsiz, biroq sekin va resurs talab etadi. Kvant kompyuterlari bu algoritmlarni yanada samarali qiladi, tranzaksiyalarni tez va oson tasdiqlaydi, tarmoq kengaytirish muammolarini hal qilishga yordam beradi.
Hisoblash quvvati ortishi tufayli, «Bitkoin» tarmog‘ida son-sanoqsiz tranzaksiyalar soniyasiga amalga oshirilishi mumkin bo‘ladi, lekin markazsizlashtirishdan voz kechmagan holda.
Kvant bilan boyitilgan blokcheyn tizimlarida esa maxsus kalitlar almashinish tizimi va tasodifiy sonlar generatori yordamida xavfsizlik yuqori darajada ta’minlanadi — ma’lumotlar o‘g‘irlanishi yoki noqonuniy kirishlarning oldi olinadi.
Boshqacha aytganda, kvant texnologiyalari «Bitkoin»ning xavfsizligini almashtirmaydi, aksincha uni yanada mustahkamlaydi.
Kvant kalitini almashish texnologiyasi «Bitkoin» hamyonlari va tranzaksiyalari uchun buzib bo‘lmaydigan shifrlash ta’minlaydi. Kvantga asoslangan haqiqiy tasodifiy raqamlar generatori esa tayinlangan maxfiy kalitlar haqiqatan ham taxmin qilib bo‘lmaydigan bo‘lishini kafolatlaydi.
Ushbu texnologiyalar uyg‘unligi natijasida aralash (gibrid) tizimlar yaratilishi mumkin. Masalan, maxsus blokcheyn ilovasida yangi maxfiylik qatlami uchun kvant tokenlaridan foydalanish mumkin.
Bu uyg‘un yondashuv «Bitkoin»ga yangi kvant afzalliklarini o‘zlashtirish, lekin o‘zining ishonchli markazsiz strukturasi va mustahkamligini saqlash imkonini beradi.
Kvant muammosi kriptovalyuta hamjamiyatini o‘zaro birlashtirdi, deya ta’kidlash joiz.
Blokcheyn tahliliy kompaniyalari yangi kvantga chidamli manzillar va tranzaksiya turlarini joriy qilishga tayyorlanmoqda. Maqsad — izchillik va xavfsizlik monitoringini barcha sharoitda ta’minlash.
Bu hamkorlik faqat kriptovalyutalarning o‘zida emas, balki birjalar, hamyon provayderlari, ilmiy tadqiqot muassasalari va tartibga soluvchi davlat organlarini ham o‘z ichiga oladi. Ular butun ekotizim qiyinchiliksiz o‘tishi uchun birlashmoqda.
Blokcheyn sanoati kvant xavfini oldindan ko‘rib chiqmoqda. Ular kvantga chidamli tokenlar va kvantdan keyingi kriptografiyaga o‘tishmoqda. Loyihalar esa panjara (lattice) asosidagi hamda xesh (hash) texnologiyasi asosidagi usullardan foydalanishda yetakchi hisoblanadi.
Bu raqobatbardosh innovatsiya butun kriptovalyuta sohasiga foyda keltiradi. Chunki boshqa loyihalarda muvaffaqiyatli ravishda kvantga chidamli texnologiyalar joriy etilishi, muvaffaqiyatli kriptovalyuta loyihalarining rivojlanishiga yordam beradi. Ushbu umumiy muammo barcha loyiha uchun yaxshiroq sharoit yaratadi va barcha ishtirokchilar uchun baraka keltiradi.
«Hali mavjud imkoniyatlarning yuzini ham ko‘rmadik», — deydi Charli Shrem. «Kvant hisoblash texnologiyasi yangi turdagi kompyuterga aylanmoqda. Biz bu qanday o‘zgarishlarga olib kelishini chuqur o‘ylab ko‘rishimiz kerak».
Kvant texnologiyasining kriptovalyuta sohasidagi kelajagi va rivojlanish yo‘li
Kvant hisoblash va kriptovalyuta o‘rtasidagi munosabat doimo qarama-qarshi bo‘lishi shart emas.
Bashoratlarga ko‘ra, kelgusi 5-15 yil ichida kvant kompyuterlari mavjud kripto standartlariga bevosita xavf tug’dirishi mumkin. Bu esa tayyorgarlik ko‘rish uchun yetarli vaqt beradi.
Kvant blokcheynlari kuchli xavfsizlik va yuqori hisoblash imkoniyatini talab qiladigan sohalarda yangi imkoniyatlarni ochadi. Bunga ishonchli saylov tizimlari, ta’minot zanjirini boshqarish va sog‘liqni saqlash ma’lumotlarini almashish kabi sohalar kiradi.
Bitkoinning markazlashmagan boshqaruvi va moslashuvchanligi, unga kvant texnologiyalaridan samarali foydalanishga imkon beradi.
Kvant hisoblash texnologiyasi rivojlanishi davom etar ekan, barcha kriptovalyutalar kvantga chidamli kriptografiyadan foydalanishi, kvant yordamida mayning samaradorligini oshirishi va yangi xavfsizlik protokollarini joriy qilishi mumkin bo‘ladi.
Natijada, kriptovalyuta ekotizimi yanada xavfsiz, samarali va kengaytirishga mos bo‘ladi. Bu yutuqlarga kvant hisoblash ortidan erishiladi.
Bu o‘zaro manfaatli munosabat Bitkoin uchun so‘nggi nuqta emas, aksincha, uning kvant imkoniyatlari bilan boyigan yangi davri boshlanishidir.
