«Birlashgan Arab Amirliklari» (davlat) tomonidan «OPEC» (xalqaro tashkilot) tarkibini tark etish to‘g‘risida tarqalgan ma’lumot global neft tizimida muhim burilish bo‘lishini anglatadi.
«OPEC» – bu dunyoning asosiy neft ishlab chiqaruvchi davlatlari birlashmasi bo‘lib, ular umumiy kelishuv orqali bozorga chiqariladigan neft hajmini muvofiqlashtiradi. Oddiy so‘z bilan aytganda, ishtirokchilar qanchalik ko‘p yoki kam neft chiqarishni kelishib olishadi. Agar ta’minot kamaytirilsa, odatda neft narxi oshadi. Ta’minot oshsa, narx pasayadi.
«Birlashgan Arab Amirliklari» (davlat) uchun bu tashkilotni tark etish ko‘proq mustaqillik demakdir. Endi ular «OPEC» (xalqaro tashkilot) belgilagan kvotalarga bo‘ysunmay, istalgancha neft ishlab chiqarishi mumkin bo‘ladi. Buning sababi shundaki, Abu Dabi (shahar) katta sarmoya kiritib, kuniga taxminan 5 million barrelgacha ishlab chiqarish quvvatini kengaytirishni maqsad qilgan.
1. Neft narxlari o‘zgaruvchan bo‘lib qolishi mumkin
Eng dastlabki ta’sir – noaniqlikdir. Bozor ishtirokchilari «Birlashgan Arab Amirliklari» (davlat) qay darajada tez yoki sekin ishlab chiqarishni oshirishi mumkinligiga e’tibor qaratadi.
Yaqin muddatda, neft narxlari yuqoriligi saqlanib qolishi mumkin. Chunki bozorlar Eron atrofidagi mojarolar va mintaqa ta’minoti xavotirlari haqida hali ham xavotirda. Hormuz bo‘g‘ozi yaqinidagi ziddiyatlar ahamiyatli, chunki dunyoning katta miqdordagi neft savdosi aynan shu yo‘ldan o‘tadi.
Vaqt o‘tishi bilan esa, bu harakat neft uchun bosimni kamaytiradi. Agar «Birlashgan Arab Amirliklari» (davlat) neft chiqarishni ko‘paysa, dunyo bozoridagi taklif ko‘payadi. Bu narxlarni pasaytirishi mumkin, ayniqsa, Xitoy, Yevropa yoki AQShda talab kamayib qolsa.
2. «OPEC» (xalqaro tashkilot) bozordagi nazoratini yo‘qotadi
Asosiy yangilik shundaki, «OPEC» (xalqaro tashkilot) intizomi zaiflashib borayotganidir. Bu guruh birga ishlaydi, chunki a’zolar umumiy cheklovlarga amal qilishadi. Agar «Fors ko‘rfazi»ning yirik ishlab chiqaruvchisi safdan chiqsa, guruhning narxlarni belgilashdagi ta’siri pasayadi.
Natijada, bozorda raqobat kuchayadi. «Saudiya Arabistoni» (davlat) narxlarni ushlab turish uchun ishlab chiqarishni kamaytirish yoki bozordagi ulushini saqlash uchun ko‘proq neft chiqarish masalasida qaror qabul qilishi kerak bo‘ladi.
Har ikki yo‘l ham bosim keltiradi. Past narxlar neft eksport qiluvchilar uchun zararli. Ko‘proq neft chiqarish esa «OPEC» (xalqaro tashkilot)ning uzoq muddatli ta’sirini sustlashtiradi.
3. AQSh iqtisodiyoti foyda ko‘rishi mumkin, lekin bir muhim narx evaziga
AQSh iqtisodiyoti uchun arzon neft odatda ijobiy hisoblanadi. Past neft narxi benzin va transport xarajatlarini, shuningdek, inflyatsiya bosimini pasaytiradi.
Bu holat aholiga va biznesga foyda beradi. Bundan tashqari, «Federal rezerv tizimi» (davlat moliya tashkiloti) inflyatsiya pasaysa, foiz stavkalarni qisqartirishga ko‘proq imkoniyatga ega bo‘ladi.
Lekin bu yerda muqobil narx ham bor: AQShning energetika sohasi. Amerika shirk shaklidagi neft ishlab chiqaruvchilari yuqori narxdan foyda oladi. Agar narx juda tushib ketsa, burg‘ulash ishlari va energiyaga sarmoya kamayadi.
Shunday bo‘lsa-da, AQSh iqtisodiyotining umumiy manfaati nuqtai nazaridan, arzon energiya doim ham ijobiy hisoblanadi.
4. Kriptovalyutalar va xavfli aktivlar keyinroq qo‘llov topishi mumkin
Kripto bozorlari faqat «Birlashgan Arab Amirliklari» (davlat) siyosati sabab bir yoqdan siljimaydi. Asosiy ta’sir inflyatsiya va foiz stavkalari orqali yuzaga chiqadi.
Agar qo‘shimcha neft bozorga chiqib, inflyatsiya bosimini pasaytirsa, bozorlar «Federal rezerv tizimi» (moliyaviy tashkilot) siyosati yumshashi mumkin deb taxmin qilishadi. Bu holat odatda «Bitkoin», kriptovalyuta, texnologik kompaniyalar aksiyalari va boshqa xavfli aktivlar uchun qo‘llov beradi.
Lekin qisqa muddatda vaziyat tartibsiz bo‘lishi mumkin. Agar bu o‘zgarish Yaqin Sharqda yangi beqarorlikdan darak bermoqda deb tusha boshlab, savdogarlar avval shoshilinch xavfdan qochib, keyin savollarni ko‘tarsa ajab emas.
5. Yaqin Sharq davlatlari yangi raqobat davriga yuz tutmoqda
Yaqin Sharq eng bevosita ta’sirni his qiladi. «Birlashgan Arab Amirliklari» (davlat)ning bu qadamidan kelib chiqib, endi ko‘rfaz davlatlari o‘zaro hamkorlikdan ko‘ra, milliy strategiyaga ko‘proq urg‘u bermoqda.
Bu esa, «Birlashgan Arab Amirliklari» (davlat) uchun narxlar balandligicha qolsa, ko‘proq daromad olish imkonini beradi. Lekin qo‘shni neftga qaram davlatlar uchun xavf mavjud: raqobat oshgach, narxlar tushishi va byudjetga kirimlar qisqarishi ehtimoli bor.
Uzoq muddatli xulosaga to‘xtalsak: ko‘rfaz iqtisodiyotlari bundan keyin diversifikatsiyani tezlashtirishi kerak. Neftdan tushadigan daromad hanuz kuchli, lekin endi u barqaror emas. Bozor barqarorligi, investitsiyalar barqarorligi, kelajak barqarorligi endi xavf ostida.
